კონოსამენტის სამართლებრივი ბუნება და ფუნქციები
საქართველოს საზღვაო კოდექსის 119-ე მუხლი კონოსამენტს განსაზღვრავს როგორც ტვირთის განმკარგავ დოკუმენტს, რომელიც ადასტურებს საზღვაო გადაზიდვის ხელშეკრულებას და გადამზიდავის მიერ ტვირთის მიღებას ან დატვირთვას. ამავე მუხლით დადგენილია კონოსამენტის წარდგენისას გადამზიდავი ვალდებულია გასცეს ტვირთი. ეს კანონისტური განმარტება განსაზღვრავს კონოსამენტთან დაკავშირებული დავების მთელ ლოგიკას: დოკუმენტი ერთდროულად ასრულებს ხელშეკრულების დამადასტურებელის, ქვითრის და ტვირთის განმკარგავის ფუნქციას.
120-ე მუხლი ავრცელებს ეს წესები გაცემის პროცედურაზეც: ტვირთის გემზე მიღების შემდეგ გადამზიდავი ვალდებულია ტვირთის გამგზავნის მოთხოვნით გადასცეს მას კონოსამენტი ან საზღვაო ზედნადები, რომელიც ადასტურებს, რომ გადამზიდავმა მიიღო კონოსამენტში მითითებული ტვირთი. გადამზიდავს შეუძლია კონოსამენტის ან საზღვაო ზედნადების ნაცვლად გასცეს სხვა საბუთი, რომელიც ადასტურებს გადასაზიდად ტვირთის მიღებას — ასეთი საბუთი წარმოადგენს გადამზიდავის მიერ ტვირთის მიღებისა და საზღვაო გადაზიდვის ხელშეკრულების უპირველეს დოკუმენტს. კონოსამენტი შედგება ტვირთის გამგზავნის მიერ ხელმოწერილი საბუთის საფუძველზე, რომელიც უნდა შეიცავდეს კოდექსის 121-ე მუხლით გათვალისწინებულ მონაცემებს, ხოლო თვით გამგზავნი პასუხს აგებს გადამზიდავის წინაშე საბუთში არასწორი, არაზუსტი ან არასრული მონაცემების შეტანით გამოწვეულ შედეგებზე.
კონოსამენტის აუცილებელი შინაარსი
121-ე მუხლი ჩამოთვლის მონაცემებს, რომელთა აღნიშვნაც კონოსამენტში აუცილებელია: ტვირთის საერთო მახასიათებლები, იდენტიფიკაციისთვის აუცილებელი ძირითადი მარკები, ტვირთის სახიფათო ან განსაკუთრებული თვისებების პირდაპირი მითითება, ადგილების ან საგნების რაოდენობა და ტვირთის წონა ან რაოდენობა — ყველა მონაცემი გამგზავნის მიერ წარმოდგენილი სახით; ტვირთის გარეგნული სახი; გადამზიდავის დასახელება და მისი ძირიტადი საწარმოს მისამართი; გამგზავნის დასახელება; მიმღების დასახელება ან გაცემის წესის მითითება; დატვირთვის ნავსადგური და გადამზიდავის მიერ ტვირთის გემზე მიღების თარიღი; გადმოტვირთვის ნავსადგური; დედნების რაოდენობა, თუ ის ერთზე მეტია; მითითება გადაზიდვის რეგულირებაზე ჰააგა-ვიზბის წესებით თუ ჰამბურგის წესებით; გემბანზე განლაგების შესაძლებლობის მითითება; ფრახტის ოდენობა, რომელიც მიმღებმა უნდა გადაიხადოს; გაცემის ადგილი და თარიღი; გადამზიდავის ან მისი სახელით მოქმედი პირის ხელმოწერა.
ჰააგა-ვიზბის წესები არის „კონოსამენტის ზოგიერთი წესის უნიფიკაციის შესახებ“ 1924 წლის საერთაშორისო კონვენცია, ხოლო ჰამბურგის წესები — ტვირთის საზღვაო გადაზიდვის შესახებ გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის 1978 წლის კონვენცია. იმის აღნიშვნა, რომელი წესები მართავს გადაზიდვას, არაფორმალური დეტალი არ არის: მისგან პირდაპირ არის დამოკიდებული გადამზიდავის პასუხისმგებლობის საფუძვლები და შეზღუდვები. ამიტომ კონოსამენტის შემოწმებისას ყურადღება ჯერ სწორედ ამ მითითებაზე უნდა გამახვილდეს, რაც დავის სტრატეგიას თავიდანვე განსაზღვრავს.
კონოსამენტის სახეობები, გადაცემა და ტვირთის გაცემა
123-ე მუხლი განსაზღვრავს კონოსამენტის გადაცემის წესებს: სახელობითი კონოსამენტი შეიძლება გადაეცეს სახელობითი გადასაცემი წარწერით ან სხვა ფორმით, რომელიც შეესაბამება სასესხო მოთხოვნის გადაცემისთვის დადგენილ წესს; საორდერო კონოსამენტი — სახელობითი ან საბლანკო გადასაცემი წარწერით; კონოსამენტი წარმდგენზე კი გადაიცემა ჩვეულებრივად, ანუ დოკუმენტის ხელში ჩაბარებით.
148-ე მუხლი ადგენს, რომ ტვირთი დანიშნულების ნავსადგურში გადაეცემა კონოსამენტის დედნის მფლობელს: სახელობითი კონოსამენტის მიხედვით — კონოსამენტში მითითებულ მიმღებს ან იმ პირს, რომელსაც კონოსამენტი გადასაცემი წარწერით გადაეცა; საორდერო კონოსამენტის მიხედვით — მიმღებს ან გამგზავნს, იმის მიხედვით, კონოსამენტი შედგენილია გამგზავნის ბრძანებით თუ მიმღების ბრძანებით, ხოლო გადასაცემი ჩანაწერების არსებობისას — უწყვეტი რიგის გადასაცემი წარწერის ბოლოს მითითებულ პირს ან ბოლო საბლანკოწარწერიანი კონოსამენტის წარმდგენს; წარმდგენზე გაცემული კონოსამენტის მიხედვით — კონოსამენტის წარმდგენს. აქედან გამომდინარე, დავა იმაზე, ვის გადაეცეს ტვირთი, წყდება დედნის მფლობისა და გადასაცემი წარწერების უწყვეტი ჯაჭვის შესწავლით.
ტვირთის მიღება და წერილობითი განცხადების მნიშვნელობა
150-ე მუხლი განსაზღვრავს ტვირთის მიღების კრიტიკულ წესებს: თუ კონოსამენტით გადასაზიდი ტვირთის მიღებისას ტვირთის მიმღებმა წერილობით არ განუცხადა გადამზიდავს ტვირთის დანაკლისის ან დაზიანების შესახებ, ჩაითვლება, რომ ტვირთი მიმღებს ჩაბარდა კონოსამენტის შესაბამისად, ვიდრე დამტკიცებული არ იქნება საწინააღმდეგო რამ. ანუ დუმილი სამხილებრივად მუშაობს გადამზიდავის სასარგებლოდ.
გამონაკლისი ორია: პირველი — თუ მიმღებმა და გადამზიდავმა ერთობლივად დაათვალიერეს და შეამოწმეს ტვირთი, წერილობითი განცხადება დანაკლისის ან დაზიანების შესახებ სავალდებულო არ არის; მეორე — თუ ტვირთის დაკარგვის, დანაკლისის ან დაზიანების აღმოჩენა ჩვეულებრივი მეთოდით შეუძლებელი იყო, მიმღებს უფლება აქვს ამის შესახებ განაცხადოს ტვირთის მიღებიდან სამი დღის ვადაში. პრაქტიკული დასკვნა მიმღებისთვის ცხადია: ხილული ხარვეზის შემთხვევაში განცხადება ან ერთობლივი შემოწმება დაუყოვნებლივ უნდა მოხდეს, ფარული ხარვეზის შემთხვევაში კი სამი დღის ვადის მოთხოვნა ზუსტად უნდა დაიცვას.
გადამზიდავის პასუხისმგებლობა და ზიანის გაანგარიშება
157-ე მუხლი განსაზღვრავს გადამზიდავის განთავისუფლების საფუძველს: ტვირთის დაკარგვის, დანაკლისის, დაზიანების ან გაფუჭებისათვის, გარდა კაბოტაჟით გადასაზიდი ტვირთისა, გადამზიდავი პასუხს არ აგებს, თუ დაამტკიცებს, რომ ეს მოხდა გემის ნაოსნობის ან მართვის პერიოდში კაპიტნის, გემის ეკიპაჟის სხვა წევრებისა ან ლოცმანის დაუდევრობისა თუ სხვა მოქმედების შედეგად. ანუ საზღვაო ხარვეზის დროს საწინააღმდეგოდ იმ ხარვეზისა, რომელიც ტვირთის დატვირთვას, განლაგებას, გადაზიდვას, გადმოცლას ან ჩაბარებას ეხება, გადამზიდავი პასუხს აგებს კოდექსის შესაბამისი ნორმებით.
160-ე მუხლი ადგენს ზიანის გაანგარიშების წესს: დაკარგული ან დანაკლისი ტვირთის ღირებულება განისაზღვრება დანიშნულების ნავსადგურში გემის შესვლის ან ყოფნის დროს ამ ნავსადგურში მოქმედი ფასებით, ხოლო თუ ეს შეუძლებელია — გაგზავნის ნავსადგურში იმ დროისთვის მოქმედი ფასებით, რომელსაც დაემატება გადაზიდვის ხარჯები. ანაზღაურების თანხიდან კი დაიქვითება ტვირთის გადაზიდვის ის ხარჯები, რომელიც გამგზავნმა უნდა გადაეხადა, მაგრამ დაკარგვის გამო ვერ მოხერხდა. 164-ე მუხლი კი შეახსენებს, რომ გემის მოცდენის, ტვირთის დაგვიანებით მიწოდების ან მიუწოდებლობის, გამგზავნის ან მიმღების ძალებით განხორციელებული დატვირთვა-გადმოტვირთვის გაჭიანურებისა და სხვა მათივე მოქმედებით განპირობებული დარღვევებისთვის პასუხს აგებს ტვირთის გამგზავნი ან მიმღები.
ხშირად დასმული კითხვები
რომელი საერთაშორისო წესები მართავს კონოსამენტს?
121-ე მუხლის თანახმად, კონოსამენტში მითითებული უნდა იყოს, რეგულირდება თუ არა გადაზიდვა ჰააგა-ვიზბის წესებით, ანუ 1924 წლის კონვენციით, თუ ჰამბურგის წესებით, ანუ 1978 წლის კონვენციით.
როგორ გადაიცემა საორდერო კონოსამენტი?
123-ე მუხლის თანახმად, საორდერო კონოსამენტი შეიძლება გადაეცეს სახელობითი ან საბლანკო გადასაცემი წარწერით; წარმდგენზე გაცემული კონოსამენტი კი გადაიცემა ჩვეულებრივად, დოკუმენტის ხელში ჩაბარებით.
რა მოხდება, თუ მიმღები დაზიანებაზე წერილობით არ განაცხადებს?
150-ე მუხლის თანახმად, ჩაითვლება, რომ ტვირთი მიმღებს ჩაბარდა კონოსამენტის შესაბამისად; ფარული ხარვეზის შემთხვევაში განცხადება შესაძლებელია ტვირთის მიღებიდან სამი დღის ვადაში.
როდის თავისუფლდება გადამზიდავი პასუხისმგებლობისგან?
157-ე მუხლის თანახმად, გარდა კაბოტაჟისა, გადამზიდავი არ პასუხობს, თუ დაამტკიცებს, რომ ზიანი გამოწვეულია ნაოსნობის ან მართვის პერიოდში კაპიტნის, ეკიპაჟის ან ლოცმანის ქმედებით.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ზე მიიღებთ კონოსამენტის დავების კვალიფიციურ ანალიზს: შევამოწმებთ კონოსამენტის შინაარსსა და გადასაცემ წარწერებს, შევაფასებთ გადამზიდავის პასუხისმგებლობის საფუძვლებს, დავგეგმავთ წერილობით განცხადებასა და პრეტენზიის წარდგენას და დაგიცავთ ინტერესებს სასამართლოში. დაუკავშირდით გუნდს დავის ადრეულ სტადიაზევე.