სანავსადგურე გარემო და ექსპედიტორის სამუშაო სივრცე
სატვირთო ექსპედიტორობის სამართლებრივი გარემო საქართველოში პირდაპირ უკავშირდება საზღვაო კოდექსით დადგენილ სანავსადგურე სისტემას. კოდექსის მე-70 მუხლის თანახმად, საზღვაო ნავსადგური არის იმ სანავსადგურე ინფრასტრუქტურის ერთობლიობა, რომელიც განლაგებულია განსაზღვრულ გეოგრაფიულ ადგილზე და რომელშიც შეიძლება მდებარეობდეს ერთი ან ერთზე მეტი სანავსადგურე ერთეული. სანავსადგურე ერთეულის ტერიტორია მოიცავს მისთვის გამოყოფილ სახმელეთო ტერიტორიას, ხოლო აკვატორია — მისთვის გამოყოფილ ზღვის სივრცეს, და სწორედ სანავსადგურე ერთეული უზრუნველყოფს ტერიტორიისა და აკვატორიის მზადყოფნას უსაფრთხო ნაოსნობისთვის.
სანავსადგურე ერთეულის ტერიტორიაზე და აკვატორიაში ხორციელდება შემოსული გემების დატვირთვა-გადმოტვირთვა, მომსახურება, საწვავით მომარაგება, ტექნიკური მომსახურება და შეკეთება, ტვირთის სატრანსპორტო-საექსპედიტორო, შენახვის, დაგროვების, შეფუთვისა და საწყობში განთავსების ოპერაციები, ტვირთის ერთი სახეობის ტრანსპორტიდან მეორეზე გადატვირთვა და სხვა ოპერაციები — ეს ჩამონათვალი ზუსტად აღწერს იმ სფეროს, რომელშიც ექსპედიტორი მოქმედებს. სანავსადგურო მომსახურების მისაღებად საქართველოს ნავსადგურებში ფუნქციონირებს საზღვაო ერთი ფანჯრის სისტემა: განმცხადებელი ინფორმაციას სისტემაში მხოლოდ ერთხელ შეიტანს — გემის ნავსადგურში შესვლისას და გასვლისას; სისტემის ფუნქციონირებას უზრუნველყოფს სააგენტო, ხოლო ყველა სხვა კომპეტენტური ორგანო მასში თავის საქმიანობას სააგენტოსთან კოორდინაციით ახორციელებს. უცხო ქვეყნების გემებისთვის ღია ნავსადგურების ნუსხას განსაზღვრავს საქართველოს მთავრობა და იგი ქვეყნდება ზღვაოსანთა უწყებებში.
მომსახურების გამწევი კომპანიების ვალდებულებები
კოდექსის 78-ე მუხლი ადგენს, რომ სანავსადგურე ერთეულში გემის სააგენტო მომსახურება, სტივიდორული მომსახურება, სურვეირული მომსახურება და სატრანსპორტო-საექსპედიტორო მომსახურება გაიწევა საერთაშორისო სტანდარტებისა და საქართველოს კანონმდებლობის შესაბამისად. ამ მომსახურებათა გამწევი კომპანიები ვალდებული არიან შესაბამისი საქმიანობის განხორციელების დაწყებამდე წარუდგინონ სააგენტოს სარეგისტრაციო მონაცემები და საკონტაქტო ინფორმაცია.
სააგენტო კომპანია ვალდებულია გემთმფლობელის ან დამფრახტავის სახელით და მისი დავალებით განახორციელოს ანგარიშსწორება გაწეულ ყველა სახის მომსახურებაზე და წარუდგინოს მას ერთიანი სადისბურსმენტო ანგარიში. ამასთან, სააგენტო კომპანია ვალდებულია უზრუნველყოს გემის შესახებ მონაცემების საზღვაო ერთი ფანჯრის სისტემისთვის მიწოდება და პასუხისმგებელია ამ მონაცემთა სისწორისთვის და ცვლილების შემთხვევაში მისი განახლებისთვის. ექსპედიტორისთვის ეს ნიშნავს, რომ პორტში მომსახურების ჯაჭვი ორივე მიმართულებით არის დოკუმენტურად დასაფარავი: როგორც რეგისტრაციის, ისე ანგარიშგების და მონაცემთა სიზუსტის დონეზე, და თითოეული ხარვეზი აქ შეიძლება გადაიზარდოს სამართლებრივ პასუხისმგებლობად.
საზღვაო გადაზიდვის ხელშეკრულება და საერთაშორისო წესები
კოდექსის მე-114 მუხლის თანახმად, ხელშეკრულება ტვირთის საზღვაო გადაზიდვის შესახებ არის წერილობითი ხელშეკრულება, რომლის თანახმადაც ტვირთის გადამზიდავი ან გამფრახტველი ვალდებულებას იღებს გადაზიდოს ტვირთი და ჩააბაროს იგი მიმღებს, ხოლო გამგზავნი ან დამფრახტველი კისრულობს გადაიხადოს გადაზიდვის ღირებულება — ფრახტი. დამფრახტველად და გამფრახტველად მიიჩნევიან პირები, რომლებიც გემის დაფრახტვის შესახებ დებენ წერილობით ხელშეკრულებას — ჩარტერს. საერთაშორისო დონეზე კი საქართველოში მოქმედებს „კონოსამენტის ზოგიერთი წესის უნიფიკაციის შესახებ“ 1924 წლის საერთაშორისო კონვენცია (ჰააგა-ვიზბის წესები) და „ტვირთის საზღვაო გადაზიდვის შესახებ“ გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის 1978 წლის კონვენცია (ჰამბურგის წესები).
მე-118 მუხლი ავრცელებს ამ სისტემას დავის მონაწილეებზეც: სამართლებრივი ურთიერთობები ტვირთის გადამზიდავსა და მიმღებს შორის განისაზღვრება კონოსამენტით ან საზღვაო ზედნადებით. ტვირთის საზღვაო გადაზიდვის შესახებ ხელშეკრულების პირობები, რომლებიც ჩამოყალიბებულია კონოსამენტში ან საზღვაო ზედნადებში, აუცილებელია შეასრულოს ტვირთის მიმღებმა, თუ ამ დოკუმენტებში მითითებულია საზღვაო გადაზიდვის ხელშეკრულება, რომელშიც ეს პირობებია ჩამოყალიბებული. ექსპედიტორის პრაქტიკული დასკვნა: კონოსამენტის ან ზედნადების ტექსტის უყურადღესობა მოგვიანებით მის კლიენტს ან თავად ექსპედიტორს დაუჯდება, რადგან სწორედ ეს დოკუმენტები განსაზღვრავს მის ვალდებულებებსა და მოთხოვნის უფლებებს.