როდესაც თამასუქი გადაუხდელი რჩება, მფლობელის წინაშე იხსნება მოთხოვნების მთელი სისტემა — მაგრამ ამ სისტემას საკუთარი, მკაცრი ვადები და თანხების გამოთვლის ზუსტი წესები აქვს. ვინ, ვის, რამდე დროში და რა ოდენობით უნდა მოსთხოვოს — ეს კითხვები „თამასუქის შესახებ“ კანონი წინასწარ განსაზღვრავს, და არასწორად დათვლილი ვადა მთელ მოთხოვნას ანადგურებს. Legal.ge-ს იურისტები სარჩლის მომზადებიდან აღსრულებამდე თანხმლებენ ამ პროცესს.
როდის შეიძლება სარჩელის წარდგენა
თამასუქის მფლობელს შეუძლია სარჩელი წარუდგინოს ინდოსანტს, თამასუქის გამცემს და სხვა ვალდებულ პირებს გადახდის ვადის დადგომისას და გადაუხდელობისას. გარდა ამისა, კანონი ვადის დადგომამდეც აძლევს ამ უფლებას განსაზღვრულ შემთხვევებში: როდესაც უარი იყო ნათქვამი თამასუქის მთელი თანხისა და მისი ნაწილის აქცეპტებაზე; როდესაც მოვალის გადახდისუნარიანობა საეჭვოა — მიუხედავად იმისა, გაუკეთა თუ არა მან აქცეპტება თამასუქს; თუ მან შეაჩერა თავისი გადასახადების შეტანა, რაც სასამართლო წესით არაა დადასტურებული, ან როდესაც იძულებითი გადახდევინებისთვის მიქცევამ შედეგი არ გამოიღო; ასევე მაშინ, როდესაც საეჭვოა აქცეპტებას არ ექვემდებარებული თამასუქის გამცემის გადახდისუნარიანობა.
რა შეიძლება მოითხოვოს სარჩელში
სარჩელის წარდგენისას მფლობელს შეუძლია მოითხოვოს: არააქცეპტებული ან გადაუხდელი თამასუქის თანხა პროცენტებითურთ, თუ ასეთი გათვალისწინებული იყო; პროცენტები ექვსი პროცენტის ოდენობით, რაც გადახდის ვადიდან გამოიანგარიშება; პროტესტის, შეტყობინების გაგზავნასთან დაკავშირებული და სხვა ხარჯები; და საურავი თამასუქის თანხის სამი პროცენტის ოდენობით, გადახდის ვადიდან გამოანგარიშებული. ეს ჩამონათვალი სრულიად კონკრეტულია — სასამართლოში თითოეული თანხის ცალ-ცალკე, დოკუმენტურად დასაბუთებული წარდგენა ითხოვს სიზუსტეს.
უკუმოთხოვნა: გადამხდელი ინდოსანტის უფლებები
პირმა, რომელმაც გაანაღდა თამასუქი უკუმოთხოვნის წესით, ადრინდელ ინდოსანტებს შეიძლება მოსთხოვოს: მის მიერ გადახდილი მთელი თანხა; პროცენტები გადახდილი თანხის ექვსი პროცენტის ოდენობით, გადახდის დღიდან გამოანგარიშებული; მის მიერ გაწეული ყველა ხარჯი; და საურავი კანონით დადგენილი წესით. გადამხდელ ინდოსანტს ასევე უფლება აქვს მოითხოვოს გადახდილი თამასუქის დაბრუნება გადახდის შესახებ ხელწერილის (ბათილამის) დართვით, ხოლო გადახდის შემდეგ შეუძლია გადახაზოს საკუთარი ინდოსამენტი და მომდევნო ინდოსამენტები — ამით ის იცავს თავს ხელახალი მოძრაობისგან.
შექცევადი თამასუქი (რეტრატა)
ყოველ პირს, რომელსაც სარჩელის წარდგენის უფლება აქვს, სხვა შეთანხმების არარსებობისას შეუძლია მიიღოს შექცევადი თამასუქის (რეტრატის) თანხა და გამოწეროს ის ერთ-ერთ წინანდელ ინდოსანტზე ვადით „წარდგენისთანავე“, ამ პირის საცხოვრებელი ადგილის მიხედვით გადასახდელად. ასეთ თამასუქში, კანონით განსაზღვრული თანხების გარდა, შეიტანება შუამავლებისთვის გადასახდელების თანხა და თამასუქზე სახელმწიფო გადასახდელი — თამასუქის ბლანკის ღირებულება.
როდესაც უფლებები იკარგება
მფლობელი კარგავს უფლებებს ინდოსანტების, გამცემისა და ვალდებულების ამღები სხვა პირების მიმართ — აქცეპტზე ხელმოწერილი პირის გარდა — თუ გადაცილებულია „წარდგენისთანავე“ გადასახდელი თამასუქის წარდგენის ვადა, პროტესტის წარდგენის ვადა აქცეპტზე ან გადახდაზე უარის შემთხვევაში, ან გადასახდელად წარდგენის ვადა „დაბრუნდეს ხარჯების გარეშე“ დათქმის არსებობისას. გამცემის მიერ დადგენილ ვადაში თამასუქის სააქცეპტოდ წარუდგენლობა ასევე ათავისუფლებს გამცემს — თუ დათქმებიდან არ მოდის სხვანაირი შინაარსი.
დაუძლეველი ძალა და ვადების გაგრძელება
თუ დაუძლეველი ძალის გამო შეუძლებელი იყო თამასუქის გადასახდელად წარდგენა ან პროტესტის გაფორმება დადგენილ ვადაში, ვადა გაგრძელდება. მფლობელი ვალდებულია დაბრკოლების შესახებ აცნობოს ინდოსანტს და ეს აღნიშნოს თამასუქზე ან დანართში — თარიღით და ხელმოწერით. დაბრკოლების შეწყვეტის შემდეგ თამასუქი დაუყოვნებლივ უნდა წარიდგინოს. თუ გარემოებანი გაგრძელდება გადახდის ვადის შემდეგ ოცდაათ დღეზე მეტ ხანს, სარჩელი შეიძლება აღიძრას წარდგენისა და პროტესტის გარეშე. მნიშვნელოვანია: დაუძლეველ ძალად არ ითვლება გარემოება, რომელიც აბრკოლებს მხოლოდ მფლობელს — პირადი ვითარება ვადას არ აგრძელებს.
ხანდაზმულობის ვადები
თამასუქთან დაკავშირებული ყველა სარჩელი აქცეპტანტს შეიძლება წაედგინოს გადახდის ვადის დღიდან სამი წლის განმავლობაში. მფლობელს ინდოსანტებსა და გამცემს შეუძლია წარუდგინოს სარჩელი პროტესტისთვის დადგენილი ვადის ბოლო დღიდან ერთი წლის განმავლობაში, ხოლო „დაბრუნდეს ხარჯების გარეშე“ წარწერის არსებობისას — გადახდის ვადის დღიდან ერთი წლის განმავლობაში. ინდოსანტები ერთმანეთსა და გამცემს ესარჩლებიან გადახდის დღიდან ან მიმართ წარდგენილი სარჩლის დღიდან ექვსი თვის განმავლობაში. ხანდაზმულობის ვადის შეწყვეტა შესაძლებელია, შეჩერება — არა; შეწყვეტით სარგებლობს მხოლოდ ის პირი, ვის მიმართაც ის შეწყვეტილია. Legal.ge თითოეულ ამ ვადას თქვენი საქმის ფაქტებზე გამოთვლის და სარჩელს ისე ააგებს, რომ ვერცერთი ხარვეზი გამოდგეს მოპასუხეს.
პროცედურული თანმიმდევრობა: პროტესტი სარჩელამდე
სარჩლის წარდგენის უფლება პრაქტიკულად ყოველთვის პროტესტის პროცედურაზეა აგებული: ხანდაზმულობის ვადა ინდოსანტებისა და გამცემის მიმართ სწორედ პროტესტისთვის დადგენილი ვადის ბოლო დღიდან იწყება. ამიტომ საქმის წარმატება წყდება ორ ფაზად — ჯერ დროულად გაფორმებული პროტესტი და შეტყობინებების კასკადი, შემდეგ კი სარჩელი თითოეული თანხის ცალკე დათვლით. განსაკუთრებით ყურადღებით უნდა იქნას განხილული ნაწილობრივი აქცეპტის სიტუაცია: უარი მთელი თანხის ან მისი ნაწილის აქცეპტებაზე სარჩლის წარდგენის საფუძველია, და თითოეული ასეთი უარი დოკუმენტურად უნდა იყოს დაფიქსირებული. Legal.ge ორივე ფაზას ერთიანად მართავს — ვადების კალენდრიდან სასამართლოში პოზიციის დაცვამდე.