კანონის რეგულირების სფერო
საგზაო სამართლის საფუძველი საგზაო მოძრაობის შესახებ კანონია, რომელიც განსაზღვრავს საქართველოს ტერიტორიაზე საგზაო მოძრაობის ორგანიზებისა და უსაფრთხოების უზრუნველყოფის სამართლებრივ საფუძვლებს, სახელმწიფო პოლიტიკის ძირითად მიმართულებებს, სახელმწიფო ხელისუფლების ორგანოების უფლება-მოვალეობებს, საგზაო მოძრაობის წესებსა და პირობებს, საგზაო ნიშნებსა და საგზაო მონიშვნებს, მონაწილეთა უფლება-მოვალეობებს, მართვის უფლების მინიჭებისა და სატრანსპორტო საშუალების რეგისტრაციის ზოგად მოთხოვნებს. კანონის მოქმედება ვრცელდება საქართველოს მოქალაქეზე, აგრეთვე უცხო ქვეყნის მოქალაქესა და მოქალაქეობის არმქონე პირზე, რომლებიც საქართველოს ტერიტორიაზე საგზაო მოძრაობაში მონაწილეობენ, და საერთაშორისო მოძრაობაში მყოფ სატრანსპორტო საშუალებაზეც — თუ საერთაშორისო ხელშეკრულებით ან შეთანხმებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული. ამავე დროს კანონი ზუსტად განსაზღვრავს, რა არ მიიჩნევა საგზაო მოძრაობად: მოძრაობა გზაზე, რომელიც უფლებამოსილი ორგანოს გადაწყვეტილებით სპორტული ან მასობრივი ღონისძიებისთვის დროებით დახურულია, და მოძრაობა საგზაო მოძრაობისთვის მუდმივად დახურულ ტერიტორიაზე, რომელიც სპორტული ღონისძიებებისთვის არის განკუთვნილი.
კანონის დანართები
კანონს აქვს ხუთი დანართი, რომლებიც მისი განუყოფელი ნაწილია: საგზაო ნიშნები; საგზაო მონიშვნა; სატრანსპორტო საშუალებებზე დასამაგრებელი საცნობი ნიშნები; შუქნიშნის ტიპები; და სატრანსპორტო საშუალების მართვის მოწმობისთვის მინიჭებულ ქულათა რაოდენობის შემცირების ცხრილი. დანართების არსებობა ნიშნავს, რომ მოძრაობის ყოველდღიური წესების დიდი ნაწილი არა კანონის ტექსტში, არამედ მის ტექნიკურ დეტალიზაციაშია — ნიშნების ფორმებიდან ქულების აღწერამდე.
უსაფრთხოების უზრუნველყოფის საშუალებები
საგზაო მოძრაობის უსაფრთხოების უზრუნველყოფის საშუალებებია: საავტომობილო, მიწისზედა ელექტროტრანსპორტისა და საგზაო მეურნეობის საქმიანობის რეგულირება; საგზაო მოძრაობის ორგანიზება; უსაფრთხოების ღონისძიებათა მატერიალური და ფინანსური უზრუნველყოფა; პირის მიერ უსაფრთხოების წესებისა და მოთხოვნების შესწავლის ორგანიზება; სამედიცინო უზრუნველყოფის ღონისძიებათა კომპლექსის შემუშავება; სატრანსპორტო საშუალებისა და დაკავშირებული პროდუქციის სერტიფიცირება; და წესების, სტანდარტების, ტექნიკური ნორმების შემუშავება და მათ შესრულებაზე სახელმწიფო ზედამხედველობა და კონტროლი. ეს ჩამონათვალი აჩვენებს, რომ უსაფრთხოება არ არის მხოლოდ მძღოლის პირადი საქმე — იგი სისტემური ფუნქციაა, რომელიც ინფრასტრუქტურიდან სერტიფიცირებამდე ვრცელდება.
ტექნიკური მდგომარეობა და პასუხისმგებლობა
საგზაო მოძრაობის მონაწილის მიერ სატრანსპორტო საშუალების ტექნიკური მდგომარეობა უნდა უზრუნველყოფდეს საგზაო მოძრაობის უსაფრთხოებას, ხოლო ტექნიკური გამართულობისთვის პასუხისმგებელია სატრანსპორტო საშუალების მესაკუთრე ან ის პირი, რომელიც მის ექსპლუატაციას ახორციელებს. მძღოლი ვალდებულია მგზავრობის დაწყებამდე შეამოწმოს და მგზავრობისას უზრუნველყოს ტექნიკური გამართულობა. მძღოლს ეკრძალება მოძრაობა მუშა სამუხრუჭო სისტემის, საჭის მექანიზმის ან მისაბმელი მოწყობილობის გაუმართაობისას, აგრეთვე ბნელ დროს ჩამქრალი ახლო და შორი განათებით ან უკანა საგაბარიტო სინათლეებით იმ გზაზე, სადაც ხელოვნური განათება არ არის ან ხილვადობა არასაკმარისია. სხვაგვარი გაუმართაობის წარმოქმნისას მძღოლი ვალდებულია იგი ადგილზე აღმოფხვრას, ხოლო თუ შეუძლებელია — სიფრთხილის ზომებით საშუალება სადგომში ან სარემონტო ადგილზე გადაიყვანოს.
მონაწილის უფლება-მოვალეობები
საგზაო მოძრაობის მონაწილეს უფლება აქვს თავისუფლად და შეუფერხებლად გადაადგილდეს გზაზე; მიიღოს უფლებამოსილი ორგანოებისგან ინფორმაცია მოძრაობის უსაფრთხოების პირობების, შეზღუდვის ან შეწყვეტის მიზეზებისა და მომსახურების ხარისხის შესახებ; მიიღოს პირველადი სამედიცინო, სამაშველო და სხვა დახმარება საგზაო-სატრანსპორტო შემთხვევის დროს; და გაასაჩივროს უსაფრთხოების სფეროში უფლებამოსილი თანამდებობის პირის ქმედება. ამავე დროს უფლებების განხორციელება არ უნდა ზღუდავდეს სხვა მონაწილეთა უფლებებს: მონაწილე თავისი მოქმედებით არ უნდა უქმნიდეს საფრთხეს ან დაბრკოლებას მოძრაობას, არ უნდა შეუქმნას საფრთხე ადამიანებს და არ უნდა მიაყენოს ზიანი სახელმწიფო, საზოგადოებრივ ან კერძო ქონებას. გზაზე ნივთების დაწყობით ან სხვა დაბრკოლების შექმნით მოძრაობის შეზღუდვა დაუშვებელია; ხოლო თუ ობიექტური მიზეზის გამო ეს ვერ აიცილა, მონაწილე ვალდებულია დაუყოვნებლივ მიიღოს ზომები მის აღმოსაფხვრელად ან უზრუნველყოს სხვა მონაწილეთა დროული გაფრთხილება.
განსაკუთრებული აკრძალვებიც არსებობს: აკრძალულია სატრანსპორტო საშუალების სამართავად გადაცემა იმ პირისთვის, რომელიც ალკოჰოლურ, ნარკოტიკულ ან ფსიქოტროპულ სიმთვრალის მდგომარეობაშია, და იმ პირისთვისაც, რომელსაც არ აქვს შესაბამისი კატეგორიის მართვის უფლება ან ეს უფლება შეჩერებული, ჩამორთმეული ან შეწყვეტილი აქვს. აკრძალულია კარის გაღება საშუალების სრულ გაჩერებამდე, და კარი არ უნდა შეუქმნიდეს დაბრკოლებას სხვებს.
მძღოლის ზოგადი მოვალეობები
ყოველ მოძრავ სატრანსპორტო საშუალებას და შემადგენლობას უნდა მართავდეს მძღოლი. მძღოლს, რომლის ჯანმრთელობის მდგომარეობა არ შეესაბამება მართვისთვის საჭირო მოთხოვნებს, ეკრძალება მართვა; მას უნდა ჰქონდეს საჭირო ცოდნა და უნარ-ჩვევები, და თუ მართვა დასაშვებია მხოლოდ შესაბამისი უფლების მინიჭების შემდეგ — ეკრძალება ამ კატეგორიის საშუალების მართვა უფლების არქონის, შეჩერების, ჩამორთმევის ან შეწყვეტის შემთხვევაში. მძღოლს ეკრძალება მართვა ალკოჰოლურ, ნარკოტიკულ ან ფსიქოტროპულ სიმთვრალის მდგომარეობაში ან ისეთი სამკურნალო პრეპარატის ზემოქმედებისას, რომელიც აქვეითებს რეაქციას და ყურადღებას; სათანადო საფუძვლის არსებობისას იგი ვალდებულია შინაგან საქმეთა სამინისტროს უფლებამოსილი პირის მოთხოვნით გაიაროს შემოწმება სიმთვრალე-სიფხიზლის დასადგენად. ჩანაცვლებით მკურნალობაში ჩართულ პირთან დაკავშირებით კანონი დეტალურ რეჟიმს ადგენს: ჩამანაცვლებელი პრეპარატის მომატებული დოზის მიღებიდან 2 კვირის განმავლობაში მას შეუჩერდება ნებისმიერი კატეგორიის საშუალების მართვის უფლება, ხოლო გამოწერილი დოზის მიღებიდან 3 საათის შემდეგ იგი უფლებამოსილია მართოს მხოლოდ კანონით განსაზღვრული კატეგორიების საშუალებები და თან უნდა იქონიოს მიღების დროის შესახებ ცნობა.
მძღოლი ვალდებულია თან იქონიოს, ხოლო უფლებამოსილი პირის მოთხოვნისას წარუდგინოს მართვის უფლებისა და რეგისტრაციის დამადასტურებელი დოკუმენტები; თუ დოკუმენტში მონაცემები ქართული ან ლათინური ასოებით არ არის — მათი თარგმანიც. საერთაშორისო მოძრაობაში მყოფი საშუალების მძღოლი ვალდებულია დაამაგროს რეგისტრაციის ნომერი და სახელმწიფოს განმასხვავებელი ნიშანი და უზრუნველყოს ევროპული შეთანხმებით დადგენილი მოთხოვნების შესაბამისად ტაქოგრაფით მოძრაობა და შრომისა და დასვენების რეჟიმის დაცვა. არაგაბარიტული ან ზენორმატიული საშუალებისა და სახიფათო ტვირთის გადამზიდავი მძღოლი ვალდებულია წარადგინოს უფლებამოსილ ორგანოსთან შეთანხმების ან დაშვების დამადასტურებელი დოკუმენტი.
პრაქტიკული რეკომენდაციები მონაწილისთვის
პირველი: გაიგეთ თქვენი უფლებები — ინფორმაცია შეზღუდვებზე, დახმარება შემთხვევისას და თანამდებობის პირის ქმედების გასაჩივრება კანონით გარანტირებულია. მეორე: ტექნიკური გამართულობა მგზავრობამდე შემოწმებული უნდა იყოს — პასუხისმგებლობა მესაკუთრეს ან ექსპლუატატორს ეკისრება. მესამე: სიმთვრალესთან დაკავშირებული აკრძალვები ორმხრივია — არც მართოთ და არც გადასცეთ საშუალება სიმთვრალეში მყოფ პირს. მეოთხე: დოკუმენტები თან იქონიეთ — მართვის უფლება, რეგისტრაცია და, საჭიროების შემთხვევაში, თარგმანი. მეხუთე: საერთაშორისო გადაზიდვებისას დაიცავით ტაქოგრაფისა და დასვენების რეჟიმი — ეს კანონით დადგენილი ვალდებულებაა.