ტვირთის გადაზიდვის საფუძვლები
სარკინიგზო ტვირთგადაზიდვების სამართლებრივი რეგულლი „სარკინიგზო ტრანსპორტის შესახებ“ საქართველოს კოდექსის ნორმებზეა აწყობილი. კოდექსის მე-11 მუხლის თანახმად, რკინიგზის მიერ ტვირთის გადაზიდვა ხორციელდება გადაზიდვის ხელშეკრულების — ზედნადების და სხვათა — საფუძველზე. თუ ტვირთის გადაზიდვის გარკვეული პირობები არ არის გათვალისწინებული საქართველოს კანონმდებლობით, ისინი ხელშეკრულებით განისაზღვრება. ეს ნორმა საკონტრაქტო თავისუფლების ფარგლებს ასახელებს: ის, რაც კანონმდებლობას არ აქვს იმპერატიულად დარეგულირებული, მხარეთა შეთანხმების საგანია.
ზედნადები და მისი ფუნქცია
კოდექსის მე-12 მუხლი ზედნადებს გადაზიდვის ძირითად დოკუმენტად განსაზღვრავს: ზედნადების საფუძველზე რკინიგზა ვალდებულობას იღებს, ტვირთგამგზავნის მიერ მისთვის გადაცემული ტვირთი, გადაზიდვის პირობების დაცვით, მიიტანოს დანიშნულების რკინიგზის სადგურამდე და გადასცეს ტვირთმიმღებს, ხოლო ტვირთგამგზავნი ვალდებულია გადაიხადოს ტვირთის გადაზიდვისა და სხვა მომსახურების გაწევის დადგენილი საფასური. ზედნადების ფორმა და რეკვიზიტები, აგრეთვე შევსების წესი განისაზღვრება სამოქალაქო კოდექსით და რკინიგზით ტვირთის გადაზიდვის წესებით. ზედნადები დგება ტვირთმიმღების სახელზე, ტვირთგამგზავნისა და რკინიგზის ხელმოწერით, და დანიშნულების სადგურში გადაეცემა ტვირთმიმღებს ტვირთთან ერთად. გადასაზიდად ტვირთის მიღების დღედ ითვლება ზედნადებზე რკინიგზის სადგურის კალენდარული შტემპელით აღნიშნული თარიღი — ეს მომენტი შემდგომი ვადებისა და პასუხისმგებლობის ათვლის წერტილია. შტემპელის ეს ფორმალური აქტი გადამწყვეტია დავების დროსაც, რადგან მის გარეშე მიღების მომენტის დადგენა შეუძლებელია.
გენერალური შეთანხმებები
კოდექსის მე-13 მუხლი ხანგრძლივ ურთიერთობებს აწესრიგებს: რკინიგზასა და ტვირთგამგზავნს უფლება აქვთ, საჭიროების შემთხვევაში, დადონ ტვირთის გადაზიდვის ორგანიზების გრძელვადიანი გენერალური ხელშეკრულება, რომლითაც განისაზღვრება გადასაზიდი ტვირთის მოცულობა, წარდგენის ვადა, გამოსაყოფი სატრანსპორტო საშუალებები და სხვა პირობები, რომლებიც არ არის გათვალისწინებული კოდექსითა და გადაზიდვის წესებით. ამგვარი შეთანხმების საფუძველზე რკინიგზა ვალდებულობას იღებს გადასაზიდად ტვირთი შეთანხმებული ოდენობით მიიღოს, ხოლო ტვირთგამგზავნი — წარადგინოს იგი შეთანხმებულ ვადაში. რკინიგზას უფლება აქვს შესაბამის პირთან მგზავრთა გადაყვანის ორგანიზების გრძელვადიანი გენერალური ხელშეკრულებაც დადოს, რომლითაც განისაზღვრება მოთხოვნები, გადაყვანის საფასური და სხვა პირობები. გენერალური შეთანხმება და ზედნადები ერთმანეთს არ ბლოკავს: პირველი დიდი მოცულობის დაგეგმვის ინსტრუმენტია, მეორე — ცალკეული გაგზავნის დოკუმენტი. მოცულობიანი გამგზავნისთვის გენერალური შეთანხმება სარგებლობის რამდენიმე უპირატესობას ქმნის: რკინიგზა წინასწარ იღებს ვალდებულებას გამოყოს სატრანსპორტო საშუალებები და მიიღოს ტვირთი შეთანხმებული ოდენობით, ხოლო გამგზავნი იძენს გაგზავნების პროგნოზირებადობას და საფასურის მოლაპარაკების ხანგრძლივ ჰორიზონტს. თანამედროვე პრაქტიკაში სწორედ ასეთი შეთანხმებებია ნავთობპროდუქტების, მარცვლეულისა და სამშენებლო მასალების დიდი ნაკადების საფუძველი.