საზოგადოებრივი ტრანსპორტის სანებართვო საფუძველი
საზოგადოებრივი ტრანსპორტი — რეგულარული სამგზავრო გადაყვანები და ტაქსი — ლიცენზირების შესახებ კანონით სანებართვო რეჟიმით არის დაცული. ნებართვების სახეების ჩამონათვალში პირდაპირ არის გათვალისწინებული მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციულ საზღვრებში რეგულარული სამგზავრო გადაყვანის ნებართვა, საქართველოს დედაქალაქში ან სხვა თვითმმართველ ქალაქში მსუბუქი ავტომობილით — ტაქსით გადაყვანის ნებართვა, და საავტომობილო სამგზავრო გადაყვანის ნებართვა. ეს სამი სახე აწყობს საზოგადოებრივი მგზავრრევის სამართლებრივ რუკას: მუნიციპალური რეგულარული ხაზები, ქალაქის ტაქსი და საერთო საავტომობილო სამგზავრო გადაყვანა.
მუნიციპალური რეგულარული ხაზები — კონკურსი და გამცემი ორგანოები
მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციულ საზღვრებში რეგულარული სამგზავრო გადაყვანის ნებართვას კონკურსის წესით გასცემს მუნიციპალიტეტის აღმასრულებელი ორგანო. ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციულ საზღვრებში ეს ფუნქცია ეკისრება თბილისის მუნიციპალიტეტის მთავრობას, მის მიერ უფლებამოსილ მერიის სტრუქტურულ ერთეულს ან მუნიციპალიტეტის მიერ დაფუძნებულ იურიდიულ პირს; სხვა თვითმმართველ ქალაქში — ამ ქალაქის აღმასრულებელ ორგანოს, უფლებამოსილ მერიის სტრუქტურულ ერთეულს ან თვითმმართველი ქალაქის მიერ დაფუძნებულ საჯარო სამართლის იურიდიულ პირს. კონკურსში გამარჯვებული ნებართვის მაძიებელი ნებართვის მისაღებად იხდის ნებართვის გაცემის ფასს, მოსაკრებელი კი ამ ნებართვის გაცემისას არ გადაიხდევინება. გაცემის ფასს განსაზღვრავს და კონკურსის ჩატარებისა და ფასის გადახდის წესებს ამტკიცებს მუნიციპალიტეტის წარმომადგენლობითი ორგანო, ხოლო გაცემის ფასი შესაბამისი მუნიციპალიტეტის ბიუჯეტში ჩაირიცხება. კონკურსი ნიშნავს, რომ მუნიციპალიტეტი წინასწარ ზღუდავს იმ ოპერატორთა რაოდენობას, რომლებიც რეგულარულ ხაზებზე მუშაობენ, და შერჩევის კრიტერიუმებს თავად ადგენს.
ტაქსი — ქალაქის დონეზე
საქართველოს დედაქალაქში მსუბუქი ავტომობილით — ტაქსით გადაყვანის ნებართვას გასცემს ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის მთავრობა, მის მიერ უფლებამოსილი მერიის სტრუქტურული ერთეული ან მუნიციპალიტეტის მიერ დაფუძნებული იურიდიული პირი, ხოლო სხვა თვითმმართველ ქალაქში — ამ თვითმმართველი ქალაქის მერიის სტრუქტურული ერთეული ან მის მიერ დაფუძნებული საჯარო სამართლის იურიდიული პირი. ნებართვის მაძიებელი გადაყვანის ნებართვის მისაღებად იხდის ნებართვის გაცემის ფასს და მოსაკრებელი ამ შემთხვევაშიც არ გადაიხდევინება. დედაქალაქში სანებართვო პირობებს, ნებართვის გაცემის წესს, გაცემის ფასსა და მისი გადახდის წესს ამტკიცებს საქართველოს დედაქალაქის წარმომადგენლობითი ორგანო — საკრებულო, ხოლო სხვა თვითმმართველ ქალაქში — იმ ქალაქის საკრებულო. გაცემის ფასი ჩაირიცხება დედაქალაქის ან შესაბამისი თვითმმართველი ქალაქის ბიუჯეტში.
საავტომობილო სამგზავრო გადაყვანა
ჩამონათვალი ცალკე სახედ მოიცავს საავტომობილო სამგზავრო გადაყვანის ნებართვას — ეს არის გადაყვანის ზოგადი საავტომობილო სახე, რომელიც მუნიციპალური რეგულარული ხაზებისა და ტაქსის გარდა სხვა სამგზავრო მიმდინარეობებს ფარავს. სამივე სახე ერთად ქმნის იმ ჩარჩოს, რომლითაც საზოგადოებრივი ტრანსპორტის ოპერატორი ზუსტად იცის, რომელი ნებართვა ესაჭიროება მისი მომსახურების ტიპისთვის. გამოყოფა პრაქტიკულია: სხვადასხვა სახეს სხვადასხვა გამცემი ორგანო და გაცემის ფორმა აქვს.
საზოგადოებრივი ტრანსპორტის რეგულირების ასეთი აგებულება მგზავრისთვისაც მნიშვნელოვანია: კონკურსით გაცემა ნიშნავს, რომ მუნიციპალიტეტი წინასწარ ფიქრობს იმაზე, რამდენი ოპერატორი ემსახურება მის ტერიტორიას და რა პირობებით, და ამ გადაწყვეტილებას საჯარო პროცედურით — კონკურსის გამოცხადებით — იღებს. ტაქსის შემთხვევაში კი ქალაქის საკრებულო, როგორც ადგილობრივი წარმომადგენლობითი ორგანო, პირდაპირ პასუხობს იმაზე, როგორ მუშაობს ქალაქში მსუბუქი ავტომობილებით გადაყვანის ბაზარი. გამცემი ორგანოების ეს დანაწილება ქმნის იმ მისამართს, რომლისადმიც მგზავრსა და ოპერატორს შეუძლიათ მიმართონ: საჩივარი თუ წინადადება იმ ორგანოს უნდა მიეწოდოს, რომელიც შესაბამის ნებართვას გასცემს.
ამ გვერდის საფუძველში მოქცეული ნორმებიდან კიდევ ერთი პრაქტიკული დასკვნა მომდინარეობს: საზოგადოებრივი ტრანსპორტის ოპერატორისთვის მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ ნებართვის აღება, არამედ მისი პირობების შესრულებაც — სანებართვო პირობებზე კონტროლი ლიცენზირების შესახებ კანონით დგინდება, და მისი დარღვევა სანქციებამდე მიჰყვება. ამიტომ მომსახურების დაგეგმვისას თავდაპირველადვე ჩადეთ პირობების შესრულების მექანიზმი: ვინ ასრულებს, როდის ამოწმებს და როგორ ინახავს დოკუმენტაციას. გამარჯვებული ოპერატორი კონკურსის ფარგლებში არა მხოლოდ უფლებას, არამედ ვალდებულებებსაც იძენს.
რა არ არის ამ ნორმებში
ამ ნორმები არ განსაზღვრავენ მგზავრგადაყვანის ტარიფებს, განრიგებს, ავტობუსების ტექნიკურ მოთხოვნებს ან მძღოლების კვალიფიკაციას — ეს საკითხები სატრანსპორტო და საგზაო კანონმდებლობის სხვა ნორმებით დგინდება. ასევე არ შეიცავენ ისინი კონკურსის კონკრეტულ კალენდარს ან გაცემის ფასის ოდენობას: ფასს და წესებს მუნიციპალიტეტის წარმომადგენლობითი ორგანო ადგენს, ამიტომ ეს დეტალები თითოეული მუნიციპალიტეტისთვის განსხვავებულია და განაცხადამდე უნდა გადამოწმდეს.
პრაქტიკული რეკომენდაციები ოპერატორისთვის
პირველი: განსაზღვრეთ თქვენი მომსახურების ტიპი — მუნიციპალური რეგულარული ხაზი, ტაქსი თუ სხვა საავტომობილო სამგზავრო გადაყვანა — რადგან ამაზე არის დამოკიდებული სახე და გამცემი ორგანო. მეორე: რეგულარული გადაყვანის ნებართვა მხოლოდ კონკურსით გაიცემა — ადევნეთ თვალი მუნიციპალიტეტის განცხადებებს. მესამე: ტაქსისთვის პირობები ქალაქის საკრებულოს აქტით დგინდება — თბილისისა და სხვა ქალაქების წესები ერმანეთისგან განსხვავდება. მეოთხე: დაიმახსოვრეთ ფინანსური მხარე — მოსაკრებელი არ გადაიხდევინება, არამედ ერთჯერადი გაცემის ფასი იხდება, რომელიც ბიუჯეტში ჩაირიცხება.