რას ადგენს საბაჟო ღირებულება და რატომ არის მნიშვნელოვანი
საქონლის საბაჟო ღირებულება ის ბაზაა, რომლიდანაც საწინააღმდეგო გადასახადი და სხვა საბაჟო თანხები გამოიყვანება. საქართველოს საბაჟო კოდექსის მუხლი 37 განსაზღვრავს, რომ საბაჟო ღირებულება განისაზღვრება ამ კოდექსისა და ტარიფებისა და ვაჭრობის შესახებ გენერალური შეთანხმების მეშვიდე მუხლის განხორციელების შესახებ შეთანხმებით დადგენილი წესების შესაბამისად — ეს ნიშნავს, რომ ქართული შეფასების სისტემა საერთაშორისოდ აღიარებულ პრინციპებზე არის აგებული. დეკლარირებისას საქონლის საბაჟო ღირებულებას განსაზღვრავს დეკლარანტი, ხოლო მის მიერ განსაზღვრული ღირებულების სისწორეს აკონტროლებს საბაჟო ორგანო. შეფასების შეცდომა ან გამოტოვებული დანამატი იწვევს ხარჯების დარიცხვას და დეკლარაციის გადახედვას, ამიტომ შეფასების მეთოდების ცოდნა იმპორტიორის ყოველდღიური ინტერესია.
შეფასების მეთოდების იერარქია
მუხლი 37-ის მეექვსე ნაწილი შემოტანილი საქონლის შეფასების ექვს მეთოდს ასახელებს: გარიგების ფასის მეთოდი (პირველი), იდენტური საქონლის გარიგების ფასის მეთოდი (მეორე), მსგავსი საქონლის გარიგების ფასის მეთოდი (მესამე), საქონლის ერთეულის ფასის მეთოდი (მეოთხე), შედგენილი ღირებულების მეთოდი (მეხუთე) და სარეზერვო მეთოდი (მეექვსე). ყოველი მომდევნო მეთოდი გამოიყენება მხოლოდ მაშინ, თუ დასაბუთებულად ვერ ხერხდება წინა მეთოდის გამოყენება. ამ რიგითობას ერთი მნიშვნელოვანი გამონაკლისი აქვს: დეკლარანტს უფლება აქვს, შეცვალოს მეოთხე და მეხუთე მეთოდების გამოყენების რიგითობა. გარიგების ფასი ძირითადი მეთოდია და პრაქტიკაში შემოტანილი საქონლის თითქმის ყველა შეფასება სწორედ მას ემყარება; დანარჩენი მეთოდები მაშინ მოქმედებენ, როცა გარიგების ფასზე დაყრდნობა შეუძლებელია — მაგალითად, საქონლის საქართველოში საექსპორტოდ გაყიდვის შემდეგ მისი მესამე ქვეყანაში გამოყენების გამო.
გარიგების ფასი და ურთიერთდამოკიდებული პირები
შეფასების მიზნით ფაქტობრივად გადახდილი ან გადასახდელი ფასი არის მთლიანი თანხა, რომელიც მყიდველმა გამყიდველს გადაუხადა ან უნდა გადაუხადოს — ეს ფასი მოიცავს ყველა პირდაპირ და არაპირდაპირ გადახდას, რომელიც საქონლის გაყიდვის პირობაა. კოდექსი ასევე განსაზღვრავს ურთიერთდამოკიდებულ პირთა კატალოგს: მათ შორის არიან პირები, რომლებიც მართავენ ერთმანეთის ბიზნესს, სამეწარმეო ინტერესით დაკავშირებული პარტნიორები, დამსაქმებელი და დასაქმებული, პირები, რომელთა აქციებსაც ერთი მესამე პირი ფლობს ხმის უფლების მქონე აქციების 5 ან მეტ პროცენტზე, ერთმანეთს მართველი ან ერთი და იმავე მესამე პირის მიერ კონტროლირებული პირები და ერთი ოჯახის წევრები. ურთიერთდამოკიდებულობა ფასის ავტომატურ უარყოფას არ ნიშნავს, მაგრამ საბაჟოს ყურადღებას ამაღლებს: ასეთ გარიგებებში გადახდების სტრუქტურა და დადასტურებადობა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია. ასევე მნიშვნელოვანია: საქონლის წარმოშობის ან ექსპორტის ქვეყანაში გადახდილი არაპირდაპირი გადასახადი საბაჟო ღირებულებაში არ შეიტანება.
რა ემატება გარიგების ფასს და რა არ შედის
მუხლი 44 ადგენს ღირებულების ელემენტებს. გარიგების ფასს ემატება, თუ ისინი ფასში შეტანილი არ არის: საკომისიო და საბროკერო ხარჯები (შესყიდვის საკომისიოს გარდა), კონტეინერის ღირებულება, შეფუთვის ხარჯები; ის საქონელი და მომსახურება, რომელიც მყიდველმა გამყიდველს უფასოდ ან ფასდაკლებით მიაწოდა წარმოებასთან დაკავშირებით — მასალები, ინსტრუმენტები, საზღვარგარეთ შესრულებული ინჟინერია და დიზაინი; საავტორო ჰონორარი და სალიცენზიო გადასახდელი, თუ მათი გადახდა გაყიდვის პირობაა; გაყიდვიდან გამყიდველზე მიმართული მოგების ნაწილი; ასევე საქონლის საქართველოს საბაჟო ტერიტორიაზე შემოტანის ადგილამდე გაწეული ტრანსპორტირების, დატვირთვა-გადმოტვირთვისა და დამუშავების ხარჯები და სადაზღვევო ხარჯი, თუ ის დეკლარანტმა გასწია. ამასთან, ღირებულებაში არ შედის, თუ ფასისგან განცალკევებით არის ნაჩვენები: საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული გადასახადები და მოსაკრებლები, საბაჟო საზღვრის გადმოკვეთის შემდეგ გაწეული ტრანსპორტირების ხარჯები და მსგავსი პოსტ-იმპორტული ხარჯები. დამატება შესაძლებელია მხოლოდ დოკუმენტურად დადასტურებული მონაცემების საფუძველზე.