კოსტა-რიკა აზარტული ბიზნესის შუამავლების ლექსიკონში „იმ ქვეყნის“ სახელით ფიგურირებს, სადაც თითქოს შეიძლება კომპანიის დარეგისტრირება და ონლაინ ოპერაციების წარმართვა აზარტული ლიცენზიის გარეშე. ეს ფორმულირება ნაწილობრივ სიმართლეა და ნაწილობრივ — სახიფათო გამარტივება, და ამ გვერდის ამოცანაა მისი დაშლა სამ სინამდვილედ: რა არის ოფიციალურად დადგენილი კანონით; რა არის დადგენილი არარსებობით; და რა არის ბაზრის პრაქტიკა, რომელიც ოფიციალური წყაროებით ვერ გადამოწმდა. სამივე სართული ცალ-ცალკე არის ნაჩვენები იმის განსაზღვრით, საიდან მოდის თითოეული ფაქტი — და გვერდი სრულდება რისკების პირდაპირი ჩამონათვალით, რადგან „ლიცენზიის გარეშე“ მოდელის მთავარი შინაარსი ზუსტად რისკია. ბოლოს — ქართული სასაზღვროშორისო ფენა, რომელიც აქ განსაკუთრებით მკაფიოდ მუშაობს.
პირველი სინამდვილე: რა არის კანონით დადგენილი
კოსტა-რიკის აზარტული თამაშების სამართლებრივი ბაზისი საუკუნეზე ძველია: თამაშების შესახებ კანონი (Ley de Juegos) 1922 წლის 3 აგვისტოს ნომრით 3 იყო მიღებული, და მისი პირველი მუხლის ჩარჩო ასეთია: ის თამაშები, რომლების შედეგიც ოსტატობაზე კი არა, ბედზეა დამოკიდებული, აკრძალულია, გარდა კანონით ნებადართული შემთხვევებისა. ეს აკრძალვა-გამონაკლისების მოდელია — და აქედან იზრდება მთელი თანამედროვე სურათი. ამ კანონს მოჰყვა 1974 წლის განმაორკესტრებელი დეკრეტი, რომელიც საკონსტიტუციო პალატამ ნაწილობრივ გააუქმა; ახალი დროის რეგულაცია კი სტაციონარულ კაზინოებზეა აგებული: 2008 წლის კაზინოების რეგლამენტი დეკრეტით არის მიღებული და ოფიციალურ გაზეთ „გასეტაში“ გამოქვეყნებული, და მისი განმარტებით კაზინო არის ფიზიკური ობიექტი — ლოკალი, სადაც ნებადართული თამაშები ტარდება. ამავე ლოგიკას იმეორებს კაზინოების გადასახადის შესახებ კანონი და მისი რეგლამენტი: „კაზინო — ობიექტი, ავტორიზებული კანონით ნებადართული თამაშებისთვის“.
ლატარეები ამ სურათში სახელმწიფო მონოპოლიად რჩება: მათ ადმინისტრირებს სოციალური დაცვის ხუნტა (JPS), და სწორედ მის მიერ არის 2021 წელს მიღებული რეგლამენტი, რომელიც თავად ხუნტის ლატარეებისა და აზარტული თამაშების ვებ-გაყიდვის კონცესიებს გასცემს — ეს კონცესიები ვებ-ფორმატს ეხება, მაგრამ მესამე მხარის ოპერატორულ ლიცენზირებას არ წარმოადგენს. და კიდევ ერთი ოფიციალური ციტატა, რომელიც ღირს დაიმახსოვროს: სახელმწიფო გაზეთის ერთ-ერთ ნომერში გამოქვეყნებული წესი ამბობს, რომ არავის არ შეუძლია ფსონების, კაზინოების ან აზარტული თამაშების ექსპლუატაცია ავტორიზაციის გარეშე. შეჯამება: კანონით დადგენილი რეალობა სტაციონარული ობიექტებისა და სახელმწიფო ლატარეული მონოპოლიის რეალობაა.
მეორე სინამდვილე: ონლაინ ოპერატორის ლიცენზია არ არსებობს
ახლა ის დასკვნა, რომელიც სახელმწიფო საკანონმდებლო ბაზის სისტემური ძიებით დგინდება: კოსტა-რიკის ოფიციალურ მონაცემთა ბაზებში არც ერთი კანონი არ არსებობს, რომელიც შექმნიდა ონლაინ აზარტული თამაშების ოპერატორის ლიცენზიას. ერთადერთი ვებ-სპეციფიკური ინსტრუმენტი ხუნტის საკუთარი ლატარეების გაყიდვის კონცესიაა — და არა ოპერატორული რეჟიმი მესამე მხარეებისთვის. ეს „არარსებობით დადასტურება“ ზუსტად ის ფაქტია, რომელზედაც „ლიცენზიის გარეშე“ მოდელია აგებული: რეჟიმში არ არსებობს ის, რაც უნდა მოითხოვო — ამიტომ არავინ ითხოვს. მაგრამ აქ არის გადამწყვეტი სიტყვიერი სიზუსტე: ლიცენზიის არარსებობა ნიშნავს არა „თავისუფლებას“, არამედ რეგულატორული დაცვის არარსებობას. ასეთი საქმიანობა კოსტა-რიკის კანონის პრიზმაში ავტორიზებული არაა — და ზემოთ მოყვანილი გაზეთის ციტატა ბადებს კითხვას, ექსპლუატაცია საერთოდ არის თუ არა დასაშვები ავტორიზაციის გარეშე.
მესამე სინამდვილე: ბაზრის პრაქტიკა — გაფრთხილებული სართული
ბაზრის წყაროები აღწერენ ოპერაციულ რეცეპტს, რომლითაც კოსტა-რიკაში მომუშავე ჯგუფები სარგებლობენ: ადგილობრივი კომპანიის ფორმები (აქციონერული თუ შეზღუდული პასუხისმგებლობის), მუნიციპალური საქმიანობის ნებართვა — ბაზრის წყაროების მიხედვით, ხშირად „მონაცემთა დამუშავების“ სახით — სანიტარული ნებართვა და საგადასახადო რეგისტრაცია. ეს რეცეპტი უნდა იყოს სწორად წაკითხული: ის დადასტურებულია მხოლოდ სავაჭრო პუბლიკაციებით და ოფიციალურ ინსტრუქციად არ არსებობს — ამიტომ ამ გვერდზე ის მოყვანილია როგორც „ბაზრის მიერ აღწერილი პრაქტიკა“ და არა როგორც სამართლებრივი ფაქტი. კონკრეტული ნაბიჯების ლეგალურობა და შედეგები თითოეულ მუნიციპალიტეტთან და ადგილობრივ კონსულტანტთან უნდა დაზუსტდეს.
იმავე სართულს მიეკუთვნება რეფორმის საკითხიც: სავაჭრო და მედია წყაროებში საუბარია მთავრობის მიერ შემოთავაზებულ კანონპროექტზე, რომელიც კაზინოებისა და ინტერნეტ-ფსონების შემოსავალს დააბეგვრიდა, და ხუნტის მიერ წარდგენილ ონლაინ აზარტული თამაშების რეგულირების კანონპროექტზე. ამ კანონპროექტების სტატუსი ოფიციალურად არ არის გადამოწმებული — მათი მდგომარეობა საკანონმდებლო ორგანოს სისტემაში უნდა გადამოწმდეს გადაწყვეტილების მიღებამდე. რეფორმის რისკი აქ პრინციპულია: „ლიცენზიის გარეშე“ მოდელზე აგებული ბიზნეს-გეგმა ერთი კანონის მიღებით შეიძლება ფუჭი გახდეს.
რისკები — მოდელის ნამდვილი ფასი
ახლა ის, რაც მარკეტინგულ პრეზენტაციებში არ იწერება. პირველი: რეგულატორული დაცვის არარსებობა — ლიცენზიის არმქონე ოპერატორს არ ჰყავს რეგულატორი, რომელიც მის სტატუსს დაადასტურებდეს, და ყოველი კონტრაჰენტისთვის ის „დაუდასტურებელი“ რჩება. მეორე: ბანკების, გადახდის სისტემებისა და პლატფორმების მოთხოვნები — ფინანსური ინსტიტუტები ოპერატორს სათამაშო ლიცენზიას სთხოვენ, და მისი არარსებობა ყოველ ახალ ურთიერთობაში ხელახლა უნდა აიხსნას. მესამე: რეფორმის რისკი — ზემოთ აღწერილი კანონპროექტები. მეოთხე, ქართული კონტურისთვის უმნიშვნელოვანესი: სამოქალაქო კოდექსის მუხლების 951 და 952 თანახმად მოთხოვნა თამაშიდან მხოლოდ იქ წარმოიშობა, სადაც თამაში სახელმწიფოს მიერაა ნებადართული — და ლიცენზიის არმქონე უცხოური პლატფორმის შემთხვევაში ეს რისკი მაქსიმალურია: ქართველი მოთამაშის დავა ასეთ ოპერატორთან მოთხოვნის არარსებობის რისკს ატარებს.
ქართული სასაზღვროშორისო ფენა
ქართული ფენა კოსტა-რიკის შემთხვევაშიც იგივე მუხლებით იწერება, და სხვა იურისდიქციებთან შედარებით უფრო მკაფიოდ მუშაობს, რადგან აქ „ლიცენზია საერთოდ არ არსებობს“ და ქართული სამართალი მარტო რჩება სტრუქტურის ერთადერთ სამართლებრივ ჩარჩოდ. „აზარტული თამაშების შესახებ“ საქართველოს კანონის მუხლის 5 პირველი ნაწილი ორგანიზებასა და საქართველოში მიწოდებას ქართულ ნებართვას უკავშირებს, მუხლის 11 მეორე ნაწილი კი ნებართვას მხოლოდ საქართველოში რეგისტრირებულ მეწარმეს აძლევს. კოსტა-რიკული კომპანია ამ მოთხოვნას ვერაფრით აკმაყოფილებს.
ფენის დანარჩენი მუხლები: საგადასამართლებრო კოდექსის მუხლის 80 მე-7 ნაწილი — ინდივიდუალი ორგანიზატორის მარჟის დაბეგვრა; მუხლი 81 — განაკვეთები, 5%-იანი ხაზის ჩათვლით მიწოდების ნებართვის ჭარბ შემოსავალზე; მუხლი 8 — მოთამაშის მოგებები და ზარალის ჩათვლა; მუხლის 171 „ბ“ ქვეპუნქტი — აზარტული მომსახურების დღგ-გან გათავისუფლება, მუხლის 172 მე-4 ნაწილის „ს“ ქვეპუნქტის გამონაკლისის შესაბამისად. ანგარიშგება: ანტიგათეთრების კანონის მუხლები 3, 11 და 12 ქართული სუბიექტის ჯაჭვში არსებობისას; „აზარტული თამაშების შესახებ“ კანონის მუხლის 29 „ბ“ ქვეპუნქტი — მოგებების რეგისტრაცია ფინანსური მონიტორინგის სამსახურისთვის მოხსენებით; მუხლი 36-1 — შერჩეული პირის რეჟიმი სისტემურ-ელექტრონული მიწოდებისას.
ხშირად დასმული კითხვები
კოსტა-რიკასთან დაკავშირებით ოთხი კითხვა იმეორებს თავად.
კანონიერია თუ არა კოსტა-რიკაში ონლაინ აზარტული თამაშების ოპერირება?
კოსტა-რიკის კანონი ონლაინ ოპერატორის ლიცენზიას არ ქმნის — ეს ფაქტია. მაგრამ ლიცენზიის არარსებობა კანონიერების დასტური არაა: საგაზეთო წესი არაავტორიზებულ ექსპლუატაციას კრძალავს, და რეჟიმის სამართლებრივი შეფასება ადგილობრივ სპეციალისტთან უნდა დადგინდეს. ამ გვერდის პოზიცია ზუსტია: ოფიციალური ლიცენზიის არარსებობა დადასტურებულია; მისი გამოყენება ბიზნეს-მოდელად კი — რისკის გათვლის საკითხია.
რატომ ყიდიან კოსტა-რიკას „ლიცენზიის გარეშე იურისდიქციად“?
იმიტომ, რომ ბაზრის პრაქტიკა ასე აღწერს: კომპანია და მუნიციპალური ნებართვა, სათამაშო ლიცენზიის გარეშე. ეს აღწერა სავაჭრო წყაროებს ეყრდნობა და ოფიციალური ინსტრუქცია არ არსებობს — ამიტომ ის აქ მოყვანილია აღნიშნული შეზღუდვით, და არა რეკომენდაციად.
შეიძლება თუ არა ამ მოდელის შეცვლა მალე?
შესაძლებელია: სავაჭრო წყაროებში არის როგორც კაზინოებისა და ინტერნეტ-ფსონების დაბეგვრის, ისე ონლაინ რეგულირების კანონპროექტების კვალი. მათი სტატუსი ოფიციალურად არ არის გადამოწმებული — საკანონმდებლო ორგანოს სისტემაში უნდა გადამოწმდეს. „ლიცენზიის გარეშე“ გეგმაზე აგებული პროექტისთვის ეს მთავარი გრძელვადიანი რისკია.
რას ნიშნავს ეს ქართველი მოთამაშისთვის?
მოთხოვნის არარსებობის მაქსიმალურ რისკს: სამოქალაქო კოდექსის მუხლების 951 და 952 თანახმად, მოთხოვნა თამაშიდან მხოლოდ ნებადართულ თამაშზე წარმოიშობა, და ლიცენზიის არმქონე პლატფორმასთან დავა ამ თვალსაზრისით ყველაზე სუსტი პოზიციაა. დეტალები — ჩვენს გვერდზე უცხოურ ოპერატორთან დავების შესახებ.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge კოსტა-რიკის კითხვას იმ ფორმით განვიხილავთ, როგორც ის რეალურად დგას: ვცალკევებთ სამ სინამდვილეს — ოფიციალურ კანონს, ლიცენზიის დადასტურებულ არარსებობას და ბაზრის პრაქტიკას; ვაფასებთ თქვენი მოდელის მიერ ამ სამი სართულის გამოყენების რისკებს — რეგულატორულ დაცვას, ბანკებთან და გადახდებთან ურთიერთობას, რეფორმის ვადებს; და პარალელურად ვაგებთ ქართულ ფენას — სტრუქტურის უკან მდგომი პირის საგადასახადო და საანგარიშგებო გეგმას შესაბამისი მუხლებით. თუ კოსტა-რიკული სტრუქტურა უკვე გაქვთ, ვაწარმოებთ მის აუდიტს ამავე სამი სართულის მიხედვით. ჩვენი პოზიცია ღიაა: კოსტა-რიკა არ არის ლიცენზირების იურისდიქცია და არ უნდა ჩაითვალოს მსგავსად — გადაწყვეტილება კი რისკების გათვლის შემდეგ იღება. დაგვიკავშირდით ამ გათვლის დასაწყებად.