საკუთარი სახელით, გამოსახულებითა და პიროვნებით ფულადი სარგებლის მიღება მსოფლიო სპორტში ფართოდ გავრცელებული პრაქტიკაა, თუმცა საქართველოში ამ მიმართულებით ცალკე კანონი არ არსებობს. ამერიკულ საკოლეჯო სპორტში ჩამოყალიბებული მოდელი, რომელიც სპორტსმენის სახელს, გამოსახულებასა და მსგავსებას ცალკე უფლებად აღიარებს, საქართველოში გამოყენებას არ პოულობს — აქ ეს ურთიერთობები სამოქალაქო კანონმდებლობის ზოგადი ნორმებით იმართება. ამ გვერდზე ვხსნით, რომელი ინსტრუმენტები აქვს ქართველ სპორტსმენს თავისი ვიწრო პიროვნული აქტივების დასაცავად და მათი მონეტიზებისთვის.
სახელის უფლება — ყველა ფიზიკური პირის საწყისი აქტივი
სამოქალაქო კოდექსის მეთვრამეტე მუხლი ყველა ფიზიკურ პირს აძლევს სახელის უფლებას, რომელიც მოიცავს სახელსა და გვარს. ეს უფლება სპორტსმენის კომერციული იდენტობის საფუძველია: სწორედ სახელზეა აღწერილი ის აღიარება, რომელსაც ბრენდი ფასს უხდის. სახელის შეცვლა დასაშვებია — ამისათვის საჭიროა პირის დასაბუთებული განცხადება, რომელიც დადგენილი წესით განიხილება სათანადო ორგანოს მიერ. მნიშვნელოვანია, რომ სახელის შეცვლა არ წარმოადგენს ადრინდელი სახელით შეძენილი უფლებებისა და მოვალეობების შეწყვეტის ან შეცვლის საფუძველს: სპორტსმენი, რომელიც გვარს იცვლის, არც კონტრაქტის ვალდებულებებს თავისუფლდება და არც აღიარებას კარგავს. ამავე ნორმით პირი მოვალეა მიიღოს აუცილებელი ზომები სახელის შეცვლის შესახებ კრედიტორებისა და მოვალეების გასაფრთხილებლად — ეს წესი სპონსორულ ურთიერთობებსაც ეხება, რადგან ხელშეკრულებაში მითითებული პირადობის მონაცემების ცვლილება პარტნიორის ინფორმირებას მოითხოვს.
უნებართვო გამოყენების აკრძალვა და გამოსახულების თანხმობა
სამოქალაქო კოდექსის მეთვრამეტე მუხლით, ვისაც სახელის ტარების უფლებას შეეცილებიან ან ვისი ინტერესებიც ილახება მისი სახელით უნებართვო სარგებლობით, უფლება აქვს, მოითხოვოს ამ მოქმედების შეწყვეტა ან მასზე უარის თქმა. პირს ასევე უფლება აქვს, სასამართლოს მეშვეობით, კანონით დადგენილი წესით დაიცვას საკუთარი პატივი, ღირსება, პირადი ცხოვრების საიდუმლოება, პირადი ხელშეუხებლობა ან საქმიანი რეპუტაცია შელახვისგან. მეთვრამეტე მუხლის სპორტული აზრით განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია გამოსახულების ნორმა: დაცვის მოთხოვნის უფლება აქვს პირს მაშინაც, როცა მისი გამოსახულება — ფოტოსურათი, კინოფილმი, ვიდეოფილმი და ასე შემდეგ — მისი თანხმობის გარეშე ქვეყნდება. ამავე დროს კანონი თანხმობის გამონაკლისებსაც აწესებს: თანხმობა არ არის საჭირო, როცა ფოტოგადაღება ან ვიდეოგადაღება დაკავშირებულია პირის საზოგადოებრივ აღიარებასთან, დაკავებულ თანამდებობასთან, მართლმსაჯულების ან პოლიციის მოთხოვნებთან, სამეცნიერო, სასწავლო ან კულტურულ მიზნებთან, როცა გადაღება საზოგადო ვითარებაში მოხდა, ანდა როცა პირმა პოზირებისთვის საზღაური მიიღო. ბრენდის რეკლამაში სპორტსმენის სახის გამოყენება ამ გამონაკლისებში არ ჯდება — კომერციული კამპანია ყოველთვის მოითხოვს თანხმობას.
ზიანის ანაზღაურება და მოთხოვნის ვადა
როცა უნებართვო გამოყენება ბრალეულია, სპორტსმენს ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის სრული შესაძლებლობა აქვს. სამოქალაქო კოდექსის ზოგადი დელიქტური ნორმით, პირი, რომელიც სხვა პირს მართლსაწინააღმდეგო, განზრახი ან გაუფრთხილებელი მოქმედებით ზიანს უყენებს, ვალდებულია ამ ზიანს აუნაზღაუროს. პირადი არაქონებრივი უფლებების დარღვევის შემთხვევაში ეს ნიშნავს, რომ სპორტსმენი ითხოვს როგორც ქონებრივ ზარალს — მათ შორის იმ მოგებას, რომელიც ხელმყოფს წარმოექმნა, — ასევე, ბრალეული ხელყოფისას, მორალური ზიანის ანაზღაურებას, რომელიც ქონებრივი ზიანის ანაზღაურებისგან დამოუკიდებლად შეიძლება იქნეს მოთხოვნილი. და ბოლოს, დროის ფაქტორი: დელიქტით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის ხანდაზმულობის ვადა სამი წელია იმ მომენტიდან, როცა დაზარალებულმა შეიტყო ზიანის ან ზიანის ანაზღაურებაზე ვალდებული პირის შესახებ. კამპანიის შემთხვევაში ეს ნიშნავს, რომ უნებართვო რეკლამის აღმოჩენიდან სამოქმედოდ სამი წლის ფანჯარა გაქვთ. თანხმობის გარეშე გამოყენებული მოგების მოთხოვნა სწორედ ამ ვადაში უნდა მოხდეს. მონეტიზების თვალსაზრისით კი აქცენტი განსხვავებულია: სახელისა და გამოსახულების კომერციული გამოყენება ხელშეკრულებით წარიმართება — შეთანხმებით განისაზღვრება, რომელი კამპანიაში, რომელი ტერიტორიაზე და რომელი ხანგრძლივობით შეიძლება პიროვნების გამოყენება. კანონი თავად გარიგების შინაარსს არ აწესრიგებს — ის მხოლოდ იმას აფიქსირებს, რომ გარეშე შეთანხმებისა გამოყენება აკრძალულია და ანაზღაურებადია.
ხშირად დასმული კითხვები
ქვემოთ ვხსნით იმ საკითხებს, რომლებიც პიროვნული აქტივების დაცვასთან და მონეტიზებასთან დაკავშირებით ყველაზე ხშირად ჩნდება.
არსებობს თუ არა საქართველოში სპორტსმენის სახელის, გამოსახულებისა და მსგავსების ცალკე კანონი?
არა — ამერიკული მოდელის ანალოგი საქართველოში არ არსებობს; ეს ურთიერთობები სამოქალაქო კანონმდებლობის ზოგადი ნორმებით იმართება.
შეიძლება თუ არა ბრენდის რეკლამაში სპორტსმენის ფოტოს გამოყენება თანხმობის გარეშე?
არა — კომერციული კამპანია თანხმობას მოითხოვს; კანონის გამონაკლისები საზოგადოებრივ აღიარებას, თანამდებობას, სასწავლო ან კულტურულ მიზნებს და საზოგადო ვითარებას ეხება, რეკლამას — არა.
რა შეიძლება მოვთხოვოთ უნებართვო გამოყენებისას?
მოქმედების შეწყვეტას, უარის თქმას მასზე და, ბრალეული დარღვევისას, ზიანის — მათ შორის ხელმყოფის მოგებისა და მორალური ზიანის — ანაზღაურებას.
რამდენ ხნის შემდეგ იწყებს მოთხოვნის ვადა?
დელიქტით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის ხანდაზმულობის ვადა სამი წელია ზიანისა და ვალდებული პირის შესახებ ცოდნის მომენტიდან.
იკარგება თუ არა უფლებები გვარის შეცვლით?
არა — სახელის შეცვლა ადრინდელი სახელით შეძენილი უფლებებისა და მოვალეობების შეწყვეტის ან შეცვლის საფუძველი არ არის; საჭიროა მხოლოდ კრედიტორებისა და მოვალეების გაფრთხილება.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის გუნდი ეხმარება სპორტსმენებს, მათ მენეჯერებსა და ბრენდებს პიროვნული აქტივების სამართლებრივ მოწესრიგებაში. შევამოწმებთ, აქვს თუ არა კამპანიას სათანადო თანხმობა, მოვამზადებთ სახელისა და გამოსახულების გამოყენების ხელშეკრულებას, შევაფასებთ უნებართვო გამოყენების შემთხვევას და წარმოვადგენთ ინტერესებს ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნაში — ვადის გათვალისწინებით. დაგვიკავშირდით კონსულტაციისთვის: შევაფასებთ თქვენს სიტუაციას, განვსაზღვრავთ თქვენს ინსტრუმენტებს და დავიცავთ თქვენს ინტერესებს მოლაპარაკების და დავის ყველა ეტაპზე.