არასამთავრობო ორგანიზაციის სამართლებრივი ფორმა
არასამთავრობო ორგანიზაცია საქართველოში ყველაზე ხშირად არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიული პირის — ა(ა)იპ-ის — ფორმით რეგისტრირდება. სამოქალაქო კოდექსის მე-24 მუხლის თანახმად, იურიდიული პირი არის განსაზღვრული მიზნის მისაღწევად შექმნილი, საკუთარი ქონების მქონე, ორგანიზებული წარმონაქმნი, რომელიც თავისი ქონებით დამოუკიდებლად აგებს პასუხს და საკუთარი სახელით იძენს უფლებებსა და მოვალეობებს. კოდექსი პირდაპირ განასხვავებს ორ გზას: სამეწარმეო მიზნის იურიდიული პირი „მეწარმეთა შესახებ“ კანონის შესაბამისად უნდა შეიქმნას, ხოლო არასამეწარმეო საქმიანობის მიზნის იურიდიული პირი რეგისტრირდება სამოქალაქო კოდექსით დადგენილი წესით. სწორედ ამ მეორე გზაზე დგას არასამთავრობო ორგანიზაცია, და ფორმის სიზუსტე განსაზღვრავს მთელ შემდგომ სამართლებრივ რეჟიმს. კოდექსი ასევე აღწერს იურიდიული პირის შიდა მოწყობის შესაძლო ვარიანტებს: იგი შეიძლება იყოს კორპორაციულად ორგანიზებული, წევრობაზე დაფუძნებული, წევრთა მდგომარეობაზე დამოკიდებული ან მისგან დამოუკიდებელი — ანუ ორგანიზაციის არქიტექტურა დამფუძნებლებს ფართო არჩევანს აძლევს.
სარეგისტრაციო ორგანო და რეგისტრაციის პირობები
კოდექსის მე-28 მუხლის მიხედვით, არასამეწარმეო იურიდიული პირის, ისევე როგორც უცხო ქვეყნის არასამეწარმეო იურიდიული პირის ფილიალის (წარმომადგენლობის), რეგისტრაცია ხორციელდება მეწარმეთა და არასამეწარმეო იურიდიულ პირთა რეესტრში, რომელსაც აწარმოებს საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს მმართველობის სფეროში მოქმედი საჯარო სამართლის იურიდიული პირი — საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტო. მე-29 მუხლი კი რეგისტრაციის პირობებს ადგენს: დაინტერესებული პირი წარადგენს პარტნიორთა შეთანხმებას და განაცხადს, რომელიც შეიცავს მეწარმე იურიდიული პირის რეგისტრაციისთვის დადგენილ სავალდებულო მონაცემებს. სადამფუძნებლო დოკუმენტაციაში უნდა მიეთითოს ორგანიზაციის საქმიანობის მიზანი, წევრად მიღების, წევრობიდან გასვლისა და გარიცხვის წესი წევრობაზე დაფუძნებული პირის შემთხვევაში, რეორგანიზაციის ან ლიკვიდაციის შესახებ გადაწყვეტილების მიმღები ორგანო და პროცედურა, ხელმძღვანელი ორგანოს არჩევის წესი და უფლებამოსილების ვადა. რეგისტრაციასთან ერთად სააგენტო ერთიანი ელექტრონული პორტალის ფარგლებში ორგანიზაციას ელექტრონულ მისამართს უქმნის, ორგანიზაციას კი უფლება აქვს დარეგისტრიროს ტელეფონის ნომერი ან ელექტრონული ფოსტის მისამართი, რომელზეც ელექტრონული შეტყობინების გაგზავნა ჩაბარებად მიიჩნევა. ამ წესების გამართვა დღევანდელ ციფრულ სარეგისტრაციო გარემოში დროის დანაზოგია.
ცვლილებების რეგისტრაცია
კოდექსის 31-ე მუხლი ცვლილებების რეგისტრაციას აწესრიგებს: რეგისტრირებული მონაცემების ცვლილების საფუძველია უფლებამოსილი პირის ან ორგანოს სათანადო წესით მიღებული და დამოწმებული გადაწყვეტილება ან უფლებამოსილი პირების მიერ კანონმდებლობით დადგენილი წესით შედგენილი გარიგება. ცვლილებები, რომლებიც სარეგისტრაციო დოკუმენტაციაში ცვლილებებს იწვევს, რეგისტრაციას საჭიროებს, და ცვლილება განხორციელებულად ითვლება მხოლოდ მისი რეესტრში რეგისტრაციის მომენტიდან. ეს ნიშნავს, რომ ორგანიზაციის შიდა ცხოვრებაში მიღებული გადაწყვეტილება — მიზნის შეცვლა, ხელმძღვანელის განახლება, წესდების ტექსტის ცვლილება — გარესამყაროსთვის მხოლოდ რეესტრის გავლით აქვს იურიდიული ძალა. ამიტომ საუკეთესო პრაქტიკაა ცვლილებების დაუყოვნებლივ რეგისტრაცია: დაგვიანება ხელშეკრულებების დადებისას და სასამართლო დავებში პრობლემური ხდება.