უფლებადაცვითი ორგანიზაციის იურიდიული საფუძველი
უფლებადაცვითი თუ საადვოკატო მიზნების მატარებელი ორგანიზაცია საქართველოში არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიული პირის ფორმით იქმნება. სამოქალაქო კოდექსის მე-24 მუხლი იურიდიულ პირს განსაზღვრავს როგორც განსაზღვრული მიზნის მისაღწევად შექმნილ, საკუთარი ქონების მქონე, ორგანიზებულ წარმონაქმნს, რომელიც თავისი ქონებით დამოუკიდებლად აგებს პასუხს, საკუთარი სახელით იძენს უფლებებსა და მოვალეობებს, დებს გარიგებებს და სასამართლოში გამოდის მოსარჩელედაც და მოპასუხედაც. კანონის თანახმად, იურიდიული პირი შეიძლება იყოს კორპორაციულად ორგანიზებული, წევრობაზე დაფუძნებული, წევრთა მდგომარეობაზე დამოკიდებული ან მისგან დამოუკიდებლი. არასამეწარმეო საქმიანობის მიზნის მქონე იურიდიული პირი უნდა დარეგისტრირდეს ამ კოდექსით დადგენილი წესით, და სწორედ ეს გზა ქმნის უფლებადაცვითი ორგანიზაციის დაფუძნების სამართლებრივ ჩარჩოს. არასამეწარმეო ფორმა ამოცანას ზუსტად ერგება, რადგან საზოგადოებრივი გავლენის მიზნები მოგების განაწილებას არ გულისხმობს: იგი საშუალებას აძლევს ჯგუფს, კანონიერად გამოვიდეს საზოგადოებრივი ინტერესის დაცვით, შეიძინოს ქონება, დადოს ხელშეკრულებები და სასამართლოში დაიცვას როგორც საკუთარი, ისე მათი უფლებების დაცვის მიზნით მიმართველ პირთა ინტერესები.
რეგისტრაციის პირობები და სადამფუძნებლო დოკუმენტაცია
სამოქალაქო კოდექსის მე-29 მუხლი აწესრიგებს არასამეწარმეო იურიდიული პირის რეგისტრაციას: დაინტერესებული პირი მარეგისტრირებელ ორგანოს წარუდგენს პარტნიორთა შეთანხმებას და განცხადებას, რომელიც უნდა შეიცავდეს მეწარმე იურიდიული პირის რეგისტრაციისთვის დადგენილ სავალდებულო მონაცემებს. სადამფუძნებლო დოკუმენტაციაში უნდა მიეთითოს ორგანიზაციის საქმიანობის მიზანი — უფლებადაცვითი ორგანიზაციის შემთხვევაში ეს არის ადამიანის უფლებების დაცვის, მათი წარმოდგენისა და საზოგადოებრივი კონტროლის ამოცანები —, წევრად მიღების, წევრობიდან გასვლისა და გარიცხვის წესი, თუ ორგანიზაცია წევრობაზეა დაფუძნებული, რეორგანიზაციის ან ლიკვიდაციის შესახებ გადაწყვეტილების მიმღები ორგანო, გადაწყვეტილების მიღების წესი და პროცედურა, აგრეთვე ხელმძღვანელი ორგანოს არჩევის წესი და უფლებამოსილების ვადა. რეგისტრაციასთან ერთად მარეგისტრირებელი ორგანო ერთიანი ელექტრონული პორტალის ფარგლებში ორგანიზაციის ელექტრონულ მისამართსაც ქმნის, ხოლო ორგანიზაცია უფლებამოსილია დარეგისტრიროს ტელეფონის ნომერი ან ელექტრონული ფოსტის მისამართი ელექტრონული შეტყობინებებისთვის, რომლის გაგზავნაც შესაბამისი პირისთვის ჩაბარებად მიიჩნევა. სადამფუძნებლო დოკუმენტაციის ხარისხი აქ გადამწყვეტია: ბუნდოვანი მიზანი ან დაურეგულირებელი სტრუქტურა მოგვიანებით დავებს ბადებს და დონორებთან ურთიერთობასაც ართულებს.
ხელმძღვანელობა და წარმომადგენლობა
კოდექსის მე-35 მუხლის თანახმად, არასამეწარმეო იურიდიული პირის დამფუძნებელი ან წევრი უფლებამოსილია ერთ პირს მიანიჭოს საქმეების ერთპიროვნულად გაძღოლის უფლებამოსილება ან დააწესოს ორი ან ორზე მეტი პირის ერთობლივი ხელმძღვანელობა ან წარმომადგენლობა. ხელმძღვანელობითი უფლებამოსილება გულისხმობს ორგანიზაციის სახელით გადაწყვეტილებების მიღებას, წარმომადგენლობითი კი მის სახელით მესამე პირებთან გამოსვლას; თუ სარეგისტრაციო დოკუმენტაციით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული, ხელმძღვანელობითი უფლებამოსილება გულისხმობს წარმომადგენლობითსაც. ორგანიზაციის ორგანიზაციული სტრუქტურა უნდა მოწესრიგდეს მისი წესდებით — დამფუძნებელთა ან წევრთა შეთანხმებით —, რომელიც სათანადო წესით დამოწმებას საჭიროებს. ამ უფლებამოსილებების წარმოშობასა და შეწყვეტაზე მეწარმის წარმომადგენლობითი უფლებამოსილების მქონე პირისთვის დადგენილი ზოგადი წესები ვრცელდება, და ორგანიზაციაზე გავრცელდება საქმიანი წერილისა და ვებგვერთის მოთხოვნებიც. ერთობლივი ხელმძღვანელობის არჩევანი ხშირად გამართლებულია იქ, სადაც საჭიროა გადაწყვეტილებების კონტროლი და შიდა ბალანსი.
ქონების გასხვისების საზღვრები
უფლებადაცვითი ორგანიზაციის ფინანსური მდგრადობისთვის მნიშვნელოვანია კოდექსის მე-36 მუხლის წესი: არასამეწარმეო იურიდიული პირის საკუთრებაში არსებული ქონების გასხვისება შესაძლებელია, თუ გასხვისება ემსახურება მის საქმიანობას, ორგანიზაციულ განვითარებას, ხელს უწყობს მისი მიზნების განხორციელებას ან ემსახურება საქველმოქმედო მიზნებს. ეს ფორმულირება უკავშირდება არასამეწარმეო სულისკვეთებას: ქონების რეალიზაცია დასაშვებია მხოლოდ მაშინ, როცა იგი მიზნის სამსახურშია და არა მოგების განაწილების გზად გამოიყენება. აუდიტორების, დონორებისა და პარტნიორების თვალში სწორედ ეს ერთგულება არასამეწარმეო სტატუსს აძლევს წონას და ნდობას.
ხშირად დასმული კითხვები
რომელ ფორმაში იქმნება უფლებადაცვითი ორგანიზაცია?
არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიული პირის ფორმაში, სამოქალაქო კოდექსით დადგენილი წესით; სამეწარმეო მიზნის ორგანიზაცია კი „მეწარმეთა შესახებ“ კანონის შესაბამისად უნდა შეიქმნას.
რა უნდა შეიცავდეს სადამფუძნებლო დოკუმენტაცია?
საქმიანობის მიზანს, წევრად მიღების, გასვლისა და გარიცხვის წესს (წევრობაზე დაფუძნებულისას), რეორგანიზაციის ან ლიკვიდაციის გადაწყვეტილების მიმღებ ორგანოსა და პროცედურას, ხელმძღვანელი ორგანოს არჩევის წესსა და უფლებამოსილების ვადას — ეს ჩამონათვალი კოდექსით პირდაპირ არის დადგენილი.
შეიძლება თუ არა წარმომადგენლობის ერთ პირზე მინიჭება?
დიახ. დამფუძნებელი ან წევრი უფლებამოსილია ერთ პირს მიანიჭოს ერთპიროვნული გაძღოლის უფლებამოსილება ან დააწესოს ორი ან ორზე მეტი პირის ერთობლივი ხელმძღვანელობა; ხელმძღვანელობითი უფლებამოსილება გულისხმობს წარმომადგენლობითსაც, თუ დოკუმენტაციით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული.
როდის შეიძლება ორგანიზაციის ქონების გასხვისება?
როცა იგი ემსახურება ორგანიზაციის საქმიანობას, ორგანიზაციულ განვითარებას, მიზნების განხორციელებას ან საქველმოქმედო მიზნებს.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის გუნდი დაგეხმარებათ უფლებადაცვითი ორგანიზაციის დაფუძნების ყველა ეტაპზე: ჩავაყალიბებთ მიზნების ისეთ ფორმულირებას, რომელიც რეგისტრაციას გაუმარტივებს, მოვამზადებთ პარტნიორთა შეთანხმებასა და განაცხადს, დავგეგმავთ ხელმძღვანელობისა და წარმომადგენლობის სტრუქტურას და დაგაფიქრებთ ქონების მართვის წესებს. გარდა ამისა, გირჩევთ წევრობისა და გარიცხვის ისეთ პროცედურებს, რომლებიც კონფლიქტებს არ ბადებს. დაგვიკავშირდით — საძირკველი, რომელიც თავიდანვე სწორად ჩაიყარა, წლების განმავლობაში აღარ საჭიროებს გადახედვას.