ფილმის წარმოების ხელშეკრულებები — პროდიუსერსა, რეჟისორსა და შემოქმედებით გუნდს შორის დადებული გარიგებები — საქართველოში ცალკე კინოწარმოების კანონით არ არის რეგულირებული: ასეთი კანონი მოქმედ კანონმდებლობაში არ არსებობს. ამ ხელშეკრულებებს საავტორო და მომიჯნავე უფლებების შესახებ კანონი მართავს — ფილმი აუდიოვიზუალური ნაწარმოებია და მისი შექმნა და გამოყენება სწორედ ამ კანონის ნორმებს ექვემდებარება, და არა უცხოური საწარმოებო სამართლის ინსტიტუტები. ქვემოთ განვმარტავთ ფილმის გარიგებების სამართლებრივ ჩარჩოს კანონის მეთხუთმეტე, მეთექვსმეტე, ორმოცდამესამე და ორმოცდამეოთხე მუხლების მიხედვით.
თანაავტორები და უფლებების გადაცემა დამამზადებელზე
მეთხუთმეტე მუხლის თანახმად, აუდიოვიზუალური ნაწარმოების ავტორები (თანაავტორები) არიან დამდგმელი რეჟისორი, სცენარის ავტორი, დიალოგების ავტორი და იმ მუსიკალური ნაწარმოების ავტორი, რომელიც სპეციალურად ამ ფილმისთვის შეიქმნა. ნაწარმოების შექმნის თაობაზე ხელშეკრულების დადება იწვევს თანაავტორების მიერ გამოყენების განსაკუთრებული უფლების გადაცემას ფილმის დამამზადებლისთვის, თუ ხელშეკრულებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული. სწორედ ეს ნორმა ქმნის პროდიუსერის უფლებას ფილმით სარგებლობაზე.
ამასთან, ავტორებს უნარჩუნდებათ უფლება, მიიღონ ჰონორარი მოსარგებლისგან — მაუწყებლობის ორგანიზაციისგან, კინოთეატრისგან და სხვებისგან — ნაწარმოების ნებისმიერი სახით გამოყენებისთვის, და ამ უფლების შესახებ დამამზადებელსა და ავტორებს შორის სხვაგვარი შეთანხმება ბათილია. ეს უფლება ხორციელდება მხოლოდ ქონებრივი უფლებების კოლექტიურ საფუძველზე მმართველი ორგანიზაციის მეშვეობით. დამამზადებელს კი უფლება აქვს ფილმის ნებისმიერი სახით გამოყენებისას მიუთითოს თავისი სახელი ან მოითხოვოს მისი მითითება. ადრე შექმნილი ან ფილმის შექმნის პროცესში დამოუკიდებელი მნიშვნელობის მქონე ნაწარმოებების ავტორები საავტორო უფლებას ინარჩუნებენ და შეუძლიათ მისი დამოუკიდებელი გამოყენება, თუ ხელშეკრულებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული.
სამსახურებრივი და შეკვეთით შექმნილი ნაწარმოები
მეთექვსმეტე მუხლი განსაზღვრავს ნაგულისხმევს, რომელიც კინოწარმოებისთვის აქტუალურია: ქონებრივი უფლებები დასაქმებულის ან შეკვეთის მიმღების მიერ შექმნილ ნაწარმოებზე, რომელიც დაკავშირებულია სამსახურებრივი მოვალეობის ან შეკვეთის შესრულებასთან, ეკუთვნის შესაბამისად დამსაქმებელს ან შემკვეთს, თუ ხელშეკრულებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული. ეს ნიშნავს, რომ სტუდიაში სამსახურებრივად შექმნილი სცენარის ქონებრივი უფლებები ნაგულისხმევად სტუდიას რჩება, ხოლო ოპერატორული ან კოსტიუმების შეკვეთა — შემკვეთს.
დამსაქმებელს უფლება აქვს სამსახურებრივი ნაწარმოების ნებისმიერი სახით გამოყენებისას მიუთითოს თავისი სახელი ან მოითხოვოს ასეთი მითითება. სამსახურებრივი ნაწარმოების გამოყენებისას საავტორო გასამრჯელოს (ჰონორარის) ოდენობა და გადახდის წესი შეიძლება განისაზღვროს ავტორსა და დამსაქმებელს შორის ხელშეკრულებით — ამიტომ ჰონორარის საკითხი ხელშეკრულებაში პირდაპირ უნდა იყოს მოწესრიგებული.
შექმნის ხელშეკრულების მექანიკა
ორმოცდამესამე მუხლი აწესრიგებს ნაწარმოების შექმნის ხელშეკრულებას: ავტორი კისრულობს ვალდებულებას, შექმნას ნაწარმოები ხელშეკრულების პირობების მიხედვით და გადასცეს იგი შემკვეთს, ხოლო შემკვეთი — მიიღოს ნაწარმოები და გადაუხადოს ავტორს ჰონორარი. ავტორი ვალდებულია ნაწარმოები პირადად შექმნას, თუ ხელშეკრულებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული; სხვა პირის ჩართვა დასაშვებია მხოლოდ შემკვეთის თანხმობით.
შემკვეთი ვალდებულია ვადის დადგომისთანავე დაათვალიეროს ნაწარმოები და წერილობით შეატყობინოს ავტორს მოწონების, დაწუნების ან შესწორების აუცილებლობის შესახებ; წერილობითი შეტყობინების არგაზავნის შემთხვევაში ნაწარმოები მოწონებულად ითვლება. ავანსის გადახდის წესი, ვადა და ოდენობა განისაზღვრება ხელშეკრულებით. ბათილია ის პირობა, რომელიც ზღუდავს ავტორის უფლებას მომავალში შექმნას ნაწარმოები განსაზღვრულ თემაზე ან დარგში, და ხელშეკრულების საგანი არ შეიძლება იყოს მომავალში შესაქმნელ ნაწარმოებზე უფლების გადაცემა. შეკვეთის შედეგად შექმნილ ნაწარმოებზე ქონებრივი უფლებები ნაგულისხმევად შემკვეთს ეკუთვნის.
დარღვევის შედეგები
ორმოცდამეოთხე მუხლი აწესრიგებს პასუხისმგებლობას: მხარემ, რომელმაც არ შეასრულა ან არაჯეროვნად შეასრულა ავტორის ქონებრივი უფლებების გადაცემის, ნაწარმოების შექმნის ან სალიცენზიო ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულება, მეორე მხარეს უნდა აუნაზღაუროს მიყენებული ზიანი მიუღებელი შემოსავლის ჩათვლით. ეს ნიშნავს, რომ გადაუხდელი ჰონორარის ან უფლებების უსაფუძვლო გამოყენების შემთხვევაში ავტორი მოითხოვს როგორც პირდაპირი ზიანის, ისე იმ შემოსავლის ანაზღაურებას, რომელიც მას სათანადო შესრულების შემთხვევაში ექნებოდა.
ხშირად დასმული კითხვები
ფილმის წარმოებასთან დაკავშირებით ყველაზე ხშირად იკითხებენ ავტორობას, უფლებების გადაცემასა და ჰონორარზე.
ვინ არის ფილმის ავტორები?
თანაავტორები არიან დამდგმელი რეჟისორი, სცენარის ავტორი, დიალოგების ავტორი და სპეციალურად ფილმისთვის შექმნილი მუსიკის ავტორი. ოპერატორი და სხვა შემსრულებლები ამ ჩამონათვალში არ შედიან — მათი უფლებები სხვა ნორმებით წყდება.
ვის გადაეცემა ფილმის გამოყენების უფლება?
შექმნის ხელშეკრულების დადება გამოყენების განსაკუთრებულ უფლებას დამამზადებელს გადასცემს, თუ ხელშეკრულებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული; ჰონორარის უფლება კი ავტორებს რჩებათ და ბათილია მისგან უარის თქმა.
ვის ეკუთვნის სამსახურებრივად დაწერილი სცენარი?
ქონებრივი უფლებები ნაგულისხმევად დამსაქმებელს ეკუთვნის, თუ ხელშეკრულებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული; ჰონორარის ოდენობა კი ავტორსა და დამსაქმებელს შორის ხელშეკრულებით განისაზღვრება.
შეიძლება თუ არა რეჟისორის მომავალი შემოქმედების შეზღუდვა?
არა — ხელშეკრულების პირობა, რომელიც ზღუდავს ავტორის უფლებას მომავალში განსაზღვრულ თემაზე ან დარგში შექმნას ნაწარმოები, ბათილია.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის გუნდი მუშაობს პროდიუსერულ ცენტრებთან, სტუდიებთან და ავტორებთან: ვამზადებთ შექმნისა და უფლებების გადაცემის ხელშეკრულებებს, ვაწესრიგებთ ჰონორარებს და ავანსებს, ვზრუნავთ თანაავტორთა და დამამზადებლის ინტერესების ბალანსზე.
თუ გეგმავთ ფილმის წარმოებას ან დავა გაქვთ უფლებებზე, მოგვწერეთ Legal.ge-ზე — შევაფასებთ თქვენს ვითარებას და დავგეგმავთ კანონიერ გადაწყვეტილებებს.