სერვისის შესახებ
ნიჭის მენეჯმენტი საავტორო უფლებების სფეროში იმას ნიშნავს, რომ შემოქმედის ქონებრივი ინტერესები განსაზღვრული სამართლებრივი ინსტრუმენტებით იმართება: უფლებების გადაცემით, განსაკუთრებული ლიცენზიით და ნაწარმოების შექმნის ხელშეკრულებით. საქართველოს კანონი საავტორო უფლებებისა და მომიჯნავე უფლებების შესახებ ამ ინსტრუმენტებს მკაფიო წესებს უწესებს: მუხლი 36 ქონებრივი უფლებების გადაცემას აწესრიგებს, მუხლი 37 — განსაკუთრებულ ლიცენზიას, ხოლო მუხლი 43 — შეკვეთით ნაწარმოების შექმნის ხელშეკრულებას. წინამდებარე გვერდი განმარტავს, რა შეიძლება და რა აკრძალულია ამ ხელშეკრულებებში, ვის რჩება ის უფლებები, რომლებიც ხელშეკრულებაში პირდაპირ არ არის ნახსენები, და როგორ იწყდება ქმედითი შეზღუდვები შემოქმედის მომავლის მიმართ.
ქონებრივი უფლებების გადაცემა
მუხლი 36 ადგენს ზოგად საფუძველს: ავტორს ან საავტორო უფლების სხვა მფლობელს შეუძლია ყველა ქონებრივი უფლება ან მათი ნაწილი გადასცეს უფლებამონაცვლეს. ეს ნიშნავს, რომ გადაცემა შესაძლებელია როგორც სრულად, ისე ნაწილობრივ — კონკრეტული უფლებების ან გამოყენების სახეების მიხედვით. ნიჭის მენეჯმენტის პრაქტიკაში ამ ნორმიდან გამომდინარეობს მთელი გადაწყვეტილებების რიგი: რომელი უფლებები რჩება შემოქმედთან, რომელი გადადის მენეჯერულ ჯგუფთან ან პროდიუსერთან და რა ფარგლებში შეუძლიათ მათ ამ უფლებებზე ფლობა-გამგეობა. გადაცემის მოცულობა ყოველთვის კონკრეტული ხელშეკრულებით განისაზღვრება, და სწორედ ამიტომ არის მნიშვნელოვანი, რომ ხელშეკრულება ზუსტად ასახავდეს, რა გადაიცემა და რა არა. როდესაც გადაცემა ნაწილობრივია, დარჩენილი უფლებების ერთობლიობა შემოქმედის ხელში რჩება და მას შეუძლია მათი დამოუკიდებლად გამოყენება; როდესაც გადაცემა სრულია, უფლებამონაცვლე ნაწარმოების ქონებრივ სფეროს მთლიანად მართავს. ამ ორ ვარიანტს შორის არჩევანი კომერციული სტრატეგიის საკითხია, მაგრამ მისი სამართლებრივი ფორმა სწორედ ამ ნორმით განისაზღვრება.
განსაკუთრებული ლიცენზია
მუხლი 37 განსაზღვრავს განსაკუთრებული ლიცენზიის ხელშეკრულებას: ამ ხელშეკრულებით ავტორი ან საავტორო უფლების სხვა მფლობელი მხოლოდ ლიცენზიატს აძლევს განსაკუთრებულ უფლებას — გამოიყენოს ნაწარმოები ხელშეკრულებით განსაზღვრული სახითა და ფარგლებში — და მასვე ანიჭებს უფლებას, აკრძალოს ნაწარმოების ამგვარი გამოყენება სხვა პირთა, მათ შორის ავტორის მიერ. განსაკუთრებული ლიცენზიის ეს ბუნება განასხვავებს მას იმ შემთხვევებისგან, როდესაც გამოყენების უფლება რამდენიმე პირს ეძლევა: აქ გამოყენების განსაზღვრული სახე ხელშეკრულებით მხოლოდ ლიცენზიატს ეკუთვნის. კანონი ამასთან იცავს ინტერესის არსებობის შემთხვევასაც: ნაწარმოების სხვა პირთა მიერ გამოყენების აკრძალვის უფლება ავტორსაც შეუძლია განახორციელოს, თუ ლიცენზიატი ამ უფლების დაცვას არ აწარმოებს. ეს ნიშნავს, რომ ექსკლუზივი მხოლოდ მაშინ ამართავს ბაზარს, როდესაც მას ვინმე იცავს: პასიური ლიცენზიატის შემთხვევაში ავტორი თავად გადადის თავდაცვის პოზიციაში. ნიჭის მენეჯმენტისთვის ეს იმას ნიშნავს, რომ ექსკლუზივის მართვა აქტიურ მონიტორინგს მოითხოვს: გამოყენების ხელშეკრულებით განსაზღვრული ფარგლები თვითონ ხელშეკრულებაში უნდა იყოს ასახული ისე, რომ მესამე პირთა არასანქცირებული გამოყენება ადვილად გამოვლენილი იყოს.
ნაწარმოების შექმნის ხელშეკრულება
მუხლი 43 აწესრიგებს შეკვეთას: ნაწარმოების შექმნის ხელშეკრულების მიხედვით ავტორი იძილება შექმნას ნაწარმოები ხელშეკრულების პირობების მიხედვით და გადასცეს იგი შემკვეთს, ხოლო შემკვეთი — მიიღოს ნაწარმოები და გადაუხადოს ავტორს ჰონორარი. ავტორი ვალდებულია ნაწარმოები პირადად შექმნას, თუ ხელშეკრულებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული; სხვა პირის ჩართვა დასაშვებია მხოლოდ შემკვეთის თანხმობით. შემკვეთი ვალდებულია ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ვადის დადგომისთანავე დაათვალიეროს ნაწარმოები და წერილობით შეატყობინოს ავტორს მოწონების, დაწუნების ან შესწორების აუცილებლობის შესახებ; წერილობითი შეტყობინების არარსებობის შემთხვევაში ნაწარმოები მოწონებულად ითვლება. ავანსის გადახდის წესი, ვადა და ოდენობა ხელშეკრულებით განისაზღვრება. აღსანიშნავია შემკვეთის რეაგირების წესიც: დათვალიერება და წერილობითი შეტყობინება მოწონების, ხელშეკრულების პირობების საფუძველზე დაწუნების ან შესწორებების შეტანის შესახებ ერთი და იმავე ნორმით არის დადგენილი, და თითოეული ვარიანტი სხვა შედეგს ბადებს — ამიტომ მხარეთა კომუნიკაცია სწორედ ამ ფორმით უნდა ფიქსირდებოდეს. კანონი აქ განსაკუთრებულ გარანტიებსაც იძლევა: ბათილია ხელშეკრულების ის პირობა, რომელიც ზღუდავს ავტორის უფლებას მომავალში შექმნას ნაწარმოები განსაზღვრულ თემაზე ან დარგში, და ხელშეკრულების საგანი ვერ იქნება მომავალში შესაქმნელ ნაწარმოებზე უფლების გადაცემა. შეკვეთის შედეგად შექმნილ ნაწარმოებზე ქონებრივი საავტორო უფლებები ეკუთვნის შემკვეთს, თუ ხელშეკრულებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული.
ხშირად დასმული კითხვები
შეიძლება თუ არა ქონებრივი უფლებების მხოლოდ ნაწილის გადაცემა?
დიახ — ავტორს ან საავტორო უფლების სხვა მფლობელს შეუძლია გადასცეს უფლებამონაცვლეს ყველა ქონებრივი უფლება ან მათი ნაწილი (მუხლი 36).
რა განსაზღვრავს განსაკუთრებულ ლიცენზიას?
გამოყენების ხელშეკრულებით განსაზღვრული სახითა და ფარგლებში მხოლოდ ლიცენზიატს ეკუთვნის, და ლიცენზიატს უფლება აქვს აკრძალოს ასეთი გამოყენება სხვებს, ავტორის ჩათვლით; დაცვის უქმეობის შემთხვევაში აკრძალვას ავტორი განახორციელებს (მუხლი 37).
რა ხდება, თუ შემკვეთი ვადაში არ პასუხობს?
თუ ავტორს ხელშეკრულებით დადგენილ ვადაში წერილობითი შეტყობინება არ გაეგზავნა, ნაწარმოები შემკვეთის მიერ მოწონებულად ითვლება (მუხლი 43).
ვის ეკუთვნის შეკვეთით შექმნილი ნაწარმოების ქონებრივი უფლებები?
საწყისი წესით — შემკვეთს, თუ ხელშეკრულებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული; ავტორის მომავალ შემოქმედებაზე არსებული შეზღუდვები კი ბათილია (მუხლი 43).
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
ჩვენ შევადგენთ ქონებრივი უფლებების გადაცემის, განსაკუთრებული ლიცენზიისა და ნაწარმოების შექმნის ხელშეკრულების პროექტებს, ისე რომ გადაცემის მოცულობა, გამოყენების სახე, ჰონორარი და ავანსი ზუსტად იყოს განსაზღვრული; განვასხვავებთ, რომელი უფლებები რჩება შემოქმედთან და შევამოწმებთ, არ შეიცავს თუ არა ხელშეკრულება მომავალი შემოქმედების აკრძალულ შეზღუდვებს. მიმართეთ — მიიღეთ ნიჭის მენეჯმენტის სამართლებრივი საფუძველი.