გასართობი ინდუსტრია და ინტელექტუალური საკუთრების სამართლებრივი ჩარჩო
გასართობი ინდუსტრა — კინო, ტელევიზია, მუსიკა, გამომცემლობა და ციფრული პლატფორმები — საქართველოში პირველ რიგში „საავტორო უფლებებისა და მომდევნო უფლებების შესახებ“ კანონით არის მოწესრიგებული. კანონი განსაზღვრავს, ვის ეკუთვნის ნაწარმოებზე ქონებრივი უფლებები, როგორ გადაეცემა ისინი ხელშეკრულებით, რა რჩება ავტორს და რა განსაკუთრებული უფლებები აქვთ გამომცემლებსა და მაუწყებლობის ორგანიზაციებს. ინდუსტრიის მონაწილისთვის ეს ნიშნავს, რომ ყოველი პროექტი სამართლებრივად უნდა იყოს აწყობილი: ცხადი უნდა იყოს, რომელი უფლება ვის ეკუთვნის და რომელი გადაცემა ხელშეკრულებით ფიქსირდება.
გასართობი სექტორის დავების უმეტესობა სწორედ უფლებების კუთვნილებიდან იწყება: პროდიუსერი თვლის, რომ ყველაფერი მისია, ავტორი კი — რომ თანამშრომლობა მხოლოდ გამოყენების ნებართვას ნიშნავდა. ამ კონფლიქტების თავიდან ასაცილებლად გადამწყვეტია იმ ნორმების ზუსტი ცოდნა, რომლებიც გამომცემლის, აუდიოვიზუალური ნაწარმოებისა და სამსახურებრივი ნაწარმოების რეჟიმს აწესებენ, და ქონებრივი უფლებების გადაცემის წესი.
გამომცემლის განსაკუთრებული უფლებები
კანონი გამომცემლებს ანიჭებს განსაკუთრებულ უფლებას ენციკლოპედიებში, ენციკლოპედიურ ლექსიკონებში, მეცნიერულ ნაშრომებში, პერიოდულ და ერთმანეთის გამგრძელებელ კრებულებში, გაზეთებსა და ჟურნალებში შესული ნაწარმოებების გამოყენებაზე. გამომცემელს უფლება აქვს ნებისმიერი გამოყენებისას მიუთითოს საკუთარი სახელი ან მოითხოვოს ამგვარი მითითება. დაუშვებელია გაზეთში, ჟურნალში ან სხვა პერიოდულ გამოცემაში შესული ნაწარმოების გამოყენება სხვა პირის მიერ გამომცემლის ან ავტორის თანხმობის გარეშე, გარდა კანონით გათვალისწინებული შემთხვევებისა.
ცალკე წესი ეხება ექსკლუზიურ მასალას: პრესაში ან მასობრივი ინფორმაციის სხვა საშუალებაში გამოქვეყნებული ექსკლუზიური მასალის სხვა საინფორმაციო საშუალების მიერ გამოყენებისას აუცილებელია იმ საშუალების დამოწმება, სადაც მასალა პირველად გამოქვეყნდა. ამავდროულად, ამ გამოცემებში შესული ნაწარმოებების ავტორები ინარჩუნებენ საკუთარი ნაწარმოებების გამოყენების განსაკუთრებულ უფლებას, თუ საავტორო ხელშეკრულებით სხვა რამ არ არის განსაზღვრული — ეს ნიშნავს, რომ გამომცემლის უფლება ავტორის უფლებას არ აუქმებს, და რედაქციული პოლიტიკა ამ ორივე ინტერესის ბალანსზე უნდა იყოს აწყობილი.
აუდიოვიზუალური ნაწარმოები: თანაავტორები და დამამზადებელი
კანონი აუდიოვიზუალური ნაწარმოების თანაავტორებად სახელდებს დამდგმელ რეჟისორს, სცენარის ავტორს, დიალოგების ავტორს და ავტორს ტექსტიანი ან უტექსტო მუსიკალური ნაწარმოებისა, რომელიც სპეციალურად ამ ნაწარმოებისთვის შეიქმნა. შექმნის თაობაზე ხელშეკრულების დადება იწვევს თანაავტორების მიერ გამოყენების განსაკუთრებული უფლების გადაცემას დამამზადებლისთვის, თუ ხელშეკრულებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული; დამამზადებელს, თავის მხრივ, უფლება აქვს ნებისმიერი გამოყენებისას მიუთითოს საკუთარი სახელი ან მოითხოვოს მისი მითითება.
თანაავტორებს უნარჩუნდებათ უფლება, მიიღონ ჰონორარი მოსარგებლისგან — მაუწყებლობის ორგანიზაციისგან, კინოთეატრისგან და სხვა — ნაწარმოების ნებისმიერი სახით გამოყენებისთვის, და ხელშეკრულებით სხვაგვარი შეთანხმება დამამზადებელსა და ავტორებს შორის ბათილია. ეს უფლება ხორციელდება მხოლოდ კოლექტიურ საფუძველზე მმართველი ორგანიზაციის მეშვეობით. კიდევ უფრო მეტიც: ადრე შექმნილი ნაწარმოების ავტორი, რომელიც გადამუშავებულია ან შემადგენელ ნაწილად ჩართულა, და ავტორი, რომლის ნაწარმოებიც დამოუკიდებელი მნიშვნელობის მქონეა, ინარჩუნებს საავტორო უფლებას და დამოუკიდებლად სარგებლობს მითი, თუ ხელშეკრულებით სხვა რამ არ არის დადგენილი და ეს არ უშლის ხელს ნაწარმოების ნორმალურ გამოყენებას.
სამსახურებრივი ნაწარმოები და ქონებრივი უფლებების გადაცემა
სერიალების, შოუებისა და კორპორატიული კონტენტის წარმოებაში გადამწყვეტია სამსახურებრივი ნაწარმოების რეჟიმი: ქონებრივი უფლებები დასაქმებულის ან შეკვეთის მიმღების მიერ შექმნილ ნაწარმოებზე, რომელიც დაკავშირებულია სამსახურებრივი მოვალეობის ან შეკვეთის შესრულებასთან, ეკუთვნის შესაბამისად დამსაქმებელს ან შემკვეთს, თუ ხელშეკრულებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული. დამსაქმებელს უფლება აქვს, ასეთი ნაწარმოების ნებისმიერი სახით გამოყენებისას მიუთითოს თავისი სახელი ან მოითხოვოს ასეთი მითითება, ხოლო საავტორო გასამრჯელოს ოდენობა და გადახდის წესი შეიძლება განისაზღვროს ავტორსა და დამსაქმებელს შორის ხელშეკრულებით.
უფლებების მოძრაობის ზოგადი წესი მარტივია: ავტორს ან საავტორო უფლების სხვა მფლობელს შეუძლია ყველა ქონებრივი უფლება ან მათი ნაწილი გადასცეს უფლებამონაცვლეს. აქედან პრაქტიკული დასკვნა ისაა, რომ ინვესტორის, დისტრიბუტორის ან პლატფორმის მიერ უფლებების მიღება მხოლოდ მაშინაა საიმედო, როცა გადაცემის ფარგლები ხელშეკრულებაში ზუსტად არის ასახული — სრული გადაცემა თუ ცალკეული უფლებების გადაცემა, ტერიტორიისა და ვადის მითითებით.
კონტრაქტული პრაქტიკა და დავების პრევენცია
ზემოთ აღწერილი ნორმებიდან გამომდინარეობს გასართობი ინდუსტრიის კონტრაქტული დისციპლინის რამდენიმე პრინციპი. აუდიოვიზუალურ პროექტზე სცენარის, რეჟისურის, მუსიკისა და დიალოგების თითოეული შემოქმედებითი წვლილისთვის უნდა იყოს ცხადი, ხელშეკრულებით გადაეცემა თუ არა გამოყენების განსაკუთრებული უფლება დამამზადებელს და რა ფორმით რჩება ავტორს ჰონორარის მიღების უფლება, რომელიც კოლექტიური მმართველობის ორგანიზაციის მეშვეობით ხორციელდება. გამომცემლობებში მნიშვნელოვანია იმის ფიქსირება, რჩება თუ არა ავტორს განსაკუთრებული უფლება პერიოდულ გამოცემაში შესულ მასალაზე; კორპორაციულ წარმოებაში კი — დამსაქმებლისა და შემქმნელის ურთიერთობის ხასიათი და ჰონორარის პირობები.
სასამართლო დავები ამ სფეროში ძირითადად არასრული ხელშეკრულებებით არის გამოწვეული: როცა მხარეები არ წერენ, რომელი უფლება, რომელ ტერიტორიაზე და რომელი ვადით გადაიცემა, დავა მოგვიანებით გარდუვალი ხდება. კანონის დეფოლტური წესები არსებობს — მაგალითად, სამსახურებრივ ნაწარმოებზე ქონებრივი უფლებების დამსაქმებლისთვის გადასვლა — თუმცა პროფესიული მიდგომა ყველა გადაცემას წერილობით და განზომილებით აფიქსირებს.
ხშირად დასმული კითხვები
ვინ არის აუდიოვიზუალური ნაწარმოების ავტორი?
კანონის თანახმად, აუდიოვიზუალური ნაწარმოების ავტორები (თანაავტორები) არიან დამდგმელი რეჟისორი, სცენარის ავტორი, დიალოგების ავტორი და ავტორი ტექსტიანი ან უტექსტო მუსიკალური ნაწარმოებისა, რომელიც სპეციალურად ამ ნაწარმოებისთვის შეიქმნა.
შეუძლია თუ არა პროდიუსერს ავტორებთან ჰონორარზე სხვაგვარი შეთანხმება?
არა. აუდიოვიზუალური ნაწარმოების დამამზადებელსა და ავტორებს შორის ჰონორართან დაკავშირებული სხვაგვარი შეთანხმება ბათილია: ავტორებს უნარჩუნდებათ ჰონორარის მიღების უფლება მოსარგებლისგან, რომელიც ხორციელდება კოლექტიურ საფუძველზე მმართველი ორგანიზაციის მეშვეობით.
ვის ეკუთვნის სამსახურებრივი ნაწარმოების ქონებრივი უფლებები?
დასაქმებულის ან შეკვეთის მიმღების მიერ შექმნილი, სამსახურებრივ მოვალეობასთან ან შეკვეთასთან დაკავშირებული ნაწარმოების ქონებრივი უფლებები ეკუთვნის დამსაქმებელს ან შემკვეთს, თუ ხელშეკრულებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული; გასამრჯელოს ოდენობა და გადახდის წესი ხელშეკრულებით განისაზღვრება.
როგორ იყენებს გამომცემელი ექსკლუზიურ მასალას?
პრესაში ან მასობრივი ინფორმაციის სხვა საშუალებაში გამოქვეყნებულ ექსკლუზიურ მასალას სხვა საინფორმაციო საშუალება მხოლოდ იმ შემთხვევაში იყენებს კანონიერად, თუ დაამოწმებს იმ საშუალებას, რომელშიც მასალა პირველად გამოქვეყნდა.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ზე შეგიძლიათ იპოვოთ ინტელექტუალური საკუთრებისა და მედიასამართლის იურისტები, რომლებიც დაგეხმარებით აუდიოვიზუალური პროექტების სამართლებრივ მომზადებაში, საავტორო ხელშეკრულებების შედგენასა და შემოწმებაში, გამომცემლისა და მაუწყებლის უფლებების დაცვაში და დავების გადაწყვეტაში. შეარჩიეთ სპეციალისტი პროფილის მიხედვით და მიიღეთ თქვენს პროექტზე მორგებული, კანონზე დაფუძნებული რეკომენდაცია.