რა არის დაზღვევა და სადაზღვევო საქმიანობა
დაზღვევა არის ურთიერთობა, რომელიც მყარდება ფიზიკური და იურიდიული პირების პირადი და ქონებრივი ინტერესების დასაცავად. ეს დაცვა ხორციელდება გარკვეული გარემოების — სადაზღვევო შემთხვევის — დადგომისას და ფინანსდება იმ ფულადი ფონდების ხარჯზე, რომლებიც ფორმირდება ამ პირთა მიერ გადახდილი სადაზღვევო შენატანებით (სადაზღვევო პრემიებით) და კანონმდებლობით ნებადართული სხვა წყაროების საშუალებით. სადაზღვევო საქმიანობა კი მზღვეველის საქმიანობაა, რომელიც დაკავშირებულია დაზღვევისა და გადაზღვევის ხელშეკრულებების დადებასა და განხორციელებასთან.
დაზღვევა ხორციელდება ნებაყოფლობითი და სავალდებულო ფორმებით. ნებაყოფლობითი დაზღვევა ეფუძნება მზღვეველსა და დამზღვევს შორის დადებულ ხელშეკრულებას და მისი სახეობები, პირობები და განხორციელების წესი სწორედ ამ ხელშეკრულებით დგინდება. ნებაყოფლობით დაზღვევას ახორციელებს საქართველოს ნებისმიერი ლიცენზირებული სადაზღვევო ორგანიზაცია. სავალდებულო დაზღვევის დროს კი დაზღვევის ობიექტი, სახეობები და განხორციელების წესი განისაზღვრება სავალდებულო დაზღვევის შესახებ შესაბამისი კანონმდებლობით. სავალდებულო დაზღვევისას მზღვეველი ვალდებულია დადოს ხელშეკრულება დამზღვევთან კანონით განსაზღვრული პირობებით, თუმცა მას უფლება აქვს, დამზღვევს შესთავაზოს კანონით დადგენილზე უფრო ხელსაყრელი პირობებიც.
რა შეიძლება იყოს დაზღვევის ობიექტი
დაზღვევის ობიექტი შეიძლება იყოს ნებისმიერი ქონებრივი ან პირადი არაქონებრივი ინტერესი, რომელიც არ ეწინააღმდეგება საქართველოს კანონმდებლობას. კანონი დაზღვევის ძირითად მიმართულებებს ასე განსაზღვრავს:
- პირადი დაზღვევა — დაზღვევა, დაკავშირებული დაზღვეულის სიცოცხლესთან (ანუიტეტის ჩათვლით), ჯანმრთელობასთან, შრომისუნარიანობასთან, საპენსიო უზრუნველყოფასა და სხვა პირად ინტერესებთან;
- ქონების დაზღვევა — დაზღვევა, დაკავშირებული ქონების ფლობასთან, განკარგვასა და ქონებით სარგებლობასთან;
- პასუხისმგებლობის დაზღვევა — დაზღვევა, დაკავშირებული იმ ზიანთან, რომელსაც დაზღვეული მიაყენებს მესამე (ფიზიკურ ან იურიდიულ) პირს ან მის ქონებას.
ამ ჩამონათვალიდან გამომდინარე, დაზღვევის ობიექტად შეიძლება გამოყენებული იყოს როგორც კონკრეტული ქონება, ასევე პირის სიცოცხლესთან ან ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული ინტერესი, აგრეთვე მესამე პირის წინაშე პასუხისმგებლობის რისკი. გადამწყვეტი პირობა ერთია — ეს ინტერესი კანონმდებლობას არ უნდა ეწინააღმდეგებოდეს.
დამზღვევი — ვინ დებს დაზღვევის ხელშეკრულებას
დამზღვევი არის პირი, რომელმაც მზღვეველთან დადო დაზღვევის ხელშეკრულება. დამზღვევი შეიძლება იყოს როგორც იურიდიული, ისე ფიზიკური პირი — ამ მიმართ კანონი პირის სტატუსით განპირობებულ აკრძალვას არ აწესებს. თუმცა მნიშვნელოვანი შეზღუდვა არსებობს იმის თაობაზე, თუ ვისთან შეიძლება ხელშეკრულების დადება.
საქართველოში რეგისტრირებულ იურიდიულ პირს საქართველოს ტერიტორიაზე განხორციელებულ საქმიანობასთან და საქართველოს ტერიტორიაზე განთავსებულ ქონებასთან დაკავშირებული დაზღვევის ხელშეკრულება, გარდა გადაზღვევის ხელშეკრულებისა, შეუძლია დადოს მხოლოდ სახელმწიფო ზედამხედველობის სამსახურის მიერ ლიცენზირებულ სადაზღვევო ორგანიზაციასთან. იგივე წესი ვრცელდება საქართველოს მოქალაქეზეც — მას საქართველოს ტერიტორიაზე დაზღვევის ხელშეკრულება შეუძლია დადოს მხოლოდ სამსახურის მიერ ლიცენზირებულ სადაზღვევო ორგანიზაციასთან.
დაზღვეული — ვის მიმართ ხორციელდება დაზღვევა
დაზღვეული არის პირი, რომლის მიმართაც ხორციელდება დაზღვევა. დამზღვევი შეიძლება იმავდროულად იყოს დაზღვეული, თუ დაზღვევის ხელშეკრულებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული. პრაქტიკაში ეს ხშირი შემთხვევაა — მაგალითად, როდესაც პირი საკუთარ სიცოცხლეს, ჯანმრთელობას ან ქონებას თავად აზღვევს.
სავალდებულო დაზღვევის შესახებ კანონმდებლობამ შეიძლება დამზღვევს დააკისროს მესამე პირის დაზღვევის ვალდებულება. ნებაყოფლობითი დაზღვევისას დამზღვევს შეუძლია დაზღვევის ხელშეკრულებაში მესამე პირი განსაზღვროს როგორც დაზღვეული. ასეთ დროს დაზღვევის ობიექტია დაზღვეულის პიროვნება და მასთან დაკავშირებული ინტერესები (პირადი დაზღვევა) ან დაზღვეულის ქონება და მასთან დაკავშირებული ინტერესები (ქონების დაზღვევა). ქონების დაზღვევისას დაზღვეულს, რომელიც დამზღვევი არ არის, უნდა ჰქონდეს ამ ქონების შენარჩუნების ინტერესი.
განსხვავებულია მესამე პირის თანხმობის რეჟიმიც: სავალდებულო დაზღვევისას მესამე პირის თანხმობა იმ ხელშეკრულების დასადებად, რომელშიც ის დაზღვეულად იქნება განსაზღვრული, არ არის საჭირო. ნებაყოფლობითი დაზღვევისას კი ამ პირის უარი ხელშეკრულების დადებაზე გამოიწვევს მისი დადების შეუძლებლობას, ხოლო თუ ხელშეკრულება უკვე დადებულია — მის შეცვლას ან შეწყვეტას. ქონების დაზღვევისას დამზღვევი ვალდებულია შეატყობინოს მესამე პირს თავისი განზრახვის შესახებ — დააზღვიოს მისი ქონება ან მასთან დაკავშირებული ინტერესები — დაზღვევის ობიექტების ზუსტი განსაზღვრით.
მოსარგებლე — ვინ იღებს სადაზღვევო ანაზღაურებას
მოსარგებლე (სარგებლობის მიმღები) არის ფიზიკური ან იურიდიული პირი, რომელიც დაზღვევის ხელშეკრულების ან დაზღვევის შესახებ კანონმდებლობის თანახმად იღებს სადაზღვევო ანაზღაურებას. მოსარგებლე შეიძლება დადგინდეს როგორც პირადი, ისე ქონების დაზღვევისას. სავალდებულო დაზღვევისას მოსარგებლის განსაზღვრა ხდება დაზღვევის მოცემული სახეობის მარეგულირებელი კანონმდებლობით, ხოლო ნებაყოფლობითი დაზღვევისას მოსარგებლეს ადგენს დამზღვევი.
კანონი შემავსებელ პრეზუმფციებსაც შეიცავს: დაზღვეული არის მოსარგებლე, თუ სავალდებულო დაზღვევის შესახებ კანონმდებლობით ან დაზღვევის ხელშეკრულებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული, ხოლო მოსარგებლე ითვლება დაზღვეულად, თუ ის ხელშეკრულებით არ არის განსაზღვრული. საკუთრების დაზღვევის ხელშეკრულება მოსარგებლის სასარგებლოდ შეიძლება დაიდეს მისი სახელის ან სახელწოდების მიუთითებლადაც. ასეთი ხელშეკრულების დადებისას დამზღვევს ეძლევა დაზღვევის მოწმობა (პოლისი, სერტიფიკატი და ა.შ.) წარმდგენზე და სარგებლობის მიმღებია ის, ვინც მზღვეველს ზემოთ აღნიშნულ დოკუმენტს წარუდგენს.
რა შედეგები აქვს სავალდებულო დაზღვევის წესების დარღვევას
სავალდებულო დაზღვევის წესების დარღვევა კანონით გათვალისწინებულ მკაფიო შედეგებთან არის დაკავშირებული. თუ პირი, რომლის მიმართაც კანონის ძალით უნდა განხორციელდეს სავალდებულო დაზღვევა, დაზღვეული არ არის, მას უფლება აქვს, სასამართლო წესით მოსთხოვოს დაზღვევის განხორციელება იმ დამზღვევს, რომელსაც დაკისრებული აქვს მისი დაზღვევის ვალდებულება.
თუ დამზღვევმა დაზღვევის ხელშეკრულება არ დადო ან დადო ისეთი პირობით, რომელიც აუარესებს დაზღვეულის მდგომარეობას კანონმდებლობით გათვალისწინებულ პირობებთან შედარებით, სადაზღვევო შემთხვევის დადგომისას დამზღვევი ვალდებულია დაზღვეულს აუნაზღაუროს ზიანი იმ ოდენობით, რომელსაც დაზღვეული მიიღებდა მოცემული დაზღვევის არსებობის შემთხვევაში. ამრიგად, დაზღვევის განუხორციელებლობის უარყოფითი შედეგები სწორედ დამზღვევზე გადადის. დამზღვევს თვითონაც აქვს სასამართლო გზით დაცვის შესაძლებლობა — მას უფლება აქვს, სასამართლო წესით მოსთხოვოს მზღვეველს დაზღვევის განხორციელება კანონმდებლობით დადგენილი პირობების შესაბამისად.
რატომ არის მხარეთა გამიჯვნა პრაქტიკულად მნიშვნელოვანი
დამზღვევის, დაზღვეულისა და მოსარგებლის როლების ზუსტი გამიჯვნა ხელშეკრულების გაფორმებამდე ეხმარება თავის არიდებას სამომავლო დავებში: სწორედ ამ გამიჯვნიდან გამომდინარეობს, ვინ დებს ხელშეკრულებას, ვის მიმართ ხდება დაზღვევა და ვინ იღებს სადაზღვევო ანაზღაურებას სადაზღვევო შემთხვევის დადგომისას. თუ გეგმავთ ხელშეკრულების დადებას მესამე პირის როგორც დაზღვეულის ან მოსარგებლის განსაზღვრით, ყურადღებით გაითვალისწინეთ მისი თანხმობის საკითხი და შეტყობინების მოთხოვნა. სავალდებულო დაზღვევის შემთხვევაში კი გახსოვდეთ, რომ ხელშეკრულების განუხორციელებლობის შედეგად წარმოშობილ ზიანს დამზღვევი ანაზღაურებს იმ ოდენობით, რომელსაც დაზღვეული დაზღვევის არსებობის შემთხვევაში მიიღებდა. დამატებითი კონსულტაციისთვის საჭიროების შემთხვევაში შეგიძლიათ მიმართოთ სამსახურის მიერ ლიცენზირებულ სადაზღვევო ორგანიზაციას ან სასამართლოს.