ფაქტორინგული კომპანიის სტატუსი და სამართლებრივი ფორმა
ფაქტორინგული კომპანია შეიძლება არსებობდეს მხოლოდ შეზღუდული პასუხისმგებლობის საზოგადოების ან სააქციო საზოგადოების სამართლებრივი ფორმით. ის ვალდებულია შექმნას სამეთვალყურეო საბჭო, რომლის მიმართაც გამოყენებული უნდა იქნეს სააქციო საზოგადოების სამეთვალყურეო საბჭოსთვის მეწარმეთა შესახებ კანონით დადგენილი წესები. ანუ სამეთვალყურეო საბჭოს ფუნქციონირება იმავე სატანდარტით ხდება, რომლითაც სააქციო საზოგადოებებში, რაც კორპორაციული მართვის დამატებით სიმკაცრეს უზრუნველყოფს.
ფაქტორინგულ კომპანიაში წილობრივი მონაწილეობა ეკრძალებათ კომერციულ ბანკს, მიკრობანკს, მიკროსაფინანსო ორგანიზაციასა და მათ ურთიერთდამოკიდებულ პირებს. ეს აკრძალვა ფაქტორინგის ბაზრის მონაწილეთა ინტერესთა გამიჯვნას ემსახურება.
დაცულია ტერმინოლოგიური მონოპოლიაც: არავის არ აქვს უფლება, გამოიყენოს ტერმინი „ფაქტორი“ ან „ფაქტორინგული კომპანია“ ან ამ ტერმინის შემცველი სხვა სიტყვათწყობა ფაქტორინგულ კომპანიად რეგისტრაციის გარეშე. გამონაკლისია შემთხვევა, როცა აღნიშნული ტერმინის ან სიტყვათწყობის გამოყენება დადგენილი ან აღიარებულია კანონით ან საქართველოს საერთაშორისო ხელშეკრულებით, ან როცა იმ კონტექსტიდან, რომელშიც ტერმინი გამოიყენება, ჩანს, რომ შესაბამისი სუბიექტი ამ კანონით გათვალისწინებულ საქმიანობას არ ახორციელებს.
ნებადართული საქმიანობა და აკრძალვები
ფაქტორინგულ კომპანიას უფლება აქვს, განახორციელოს მხოლოდ ორი სახის საქმიანობა: ფაქტორინგი და ფაქტორინგთან დაკავშირებული მომსახურება. ამავე დროს, მას ეკრძალება დეპოზიტების მიღება როგორც ფიზიკური, ისე იურიდიული პირებისგან. ასევე ეკრძალება დაბრუნებადი ფულადი სახსრების მიღება როგორც ფიზიკური, ისე იურიდიული პირებისგან, გარდა თავად ფაქტორინგული კომპანიის პარტნიორებისა და ფინანსური ინსტიტუტებისა, მათ შორის უცხო ქვეყნის ფინანსური ინსტიტუტისა.
დაბრუნებადი სახსრების აკრძალვა არ ვრცელდება ფასიანი ქაღალდების საჯარო შეთავაზებაზე და გათვითცნობიერებული (გამოცდილი) ინვესტორისთვის ფასიანი ქაღალდების კერძო შეთავაზებაზე, აგრეთვე საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ განსაზღვრულ შემთხვევებზე. ეროვნული ბანკი უფლებამოსილია ფაქტორინგულ კომპანიას ნორმატიული აქტით დაუდგინოს მომსახურების გაწევისას ფაქტორინგის მხარეებისთვის აუცილებელი ინფორმაციის მიწოდების წესი, ასევე კონკრეტული საქმიანობისთვის დამატებითი მოთხოვნები ან/და შეზღუდვები დაუდგინოს.
კაპიტალის მოთხოვნები
პირის ფაქტორინგულ კომპანიად რეგისტრაციისთვის მისი განაღდებული კაპიტალი უნდა შეადგენდეს სულ მცირე 300 000 ლარს. გარდა ამისა, ფაქტორინგული კომპანია ვალდებულია თავისი საქმიანობის მთელი პერიოდის განმავლობაში არ შეამციროს განაღდებული კაპიტალის მინიმალური ოდენობა — ეს ზღვარი ერთჯერადი შესასრულებელი პირობა კი არა, მუდმივი საოპერაციო მოთხოვნაა. ფაქტორინგული კომპანიის საკუთარი კაპიტალიც უნდა შეადგენდეს სულ მცირე 300 000 ლარს. საქართველოს ეროვნული ბანკი უფლებამოსილია ნორმატიული აქტით დაადგინოს კაპიტალთან დაკავშირებული დამატებითი მოთხოვნები, მათ შორის საკუთარი კაპიტალის ფორმირების წესი.
რეგისტრაცია ფაქტორინგულ კომპანიად
პირი ვალდებულია დარეგისტრირდეს ფაქტორინგულ კომპანიად, თუ მას მოთხოვნის დათმობის შესახებ ხელშეკრულების საფუძველზე, დროის ნებისმიერ მონაკვეთში აქვს მოთხოვნის უფლება ერთდროულად სულ მცირე 5 დებიტორულ დავალიანებაზე. ფაქტორინგის განხორციელება მხოლოდ საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ მისი ფაქტორინგულ კომპანიად რეგისტრაციის შემდეგ შეუძლია.
ფაქტორინგული კომპანიის რეგისტრაციის, რეგისტრაციის გაუქმებისა და რეგულირების წესს ადგენს საქართველოს ეროვნული ბანკი, რომელიც რეგისტრირებული ფაქტორინგული კომპანიების შესახებ ინფორმაციას თავის ოფიციალურ ვებგვერდზეც აქვეყნებს — ამრიგად, თითოეული შემძენი შეუძლია გადაამოწმოს, ურთიერთობს თუ არა რეგისტრირებულ სუბიექტთან.
რეგისტრაციის ვალდებულება არ ვრცელდება საწარმოთა რეორგანიზაციასთან, შერწყმასთან ან/და დებიტორული დავალიანების გადაცემასთან დაკავშირებულ შემთხვევებზე; ეროვნული ბანკი უფლებამოსილია გარიგების სპეციფიკისა და შინაარსის გათვალისწინებით ამ ვალდებულებიდან გამონაკლისი შემთხვევებიც დაადგინოს.
შესაფერისობის კრიტერიუმები
კანონი მკაცრ მოთხოვნებს უყენებს ფაქტორინგული კომპანიის მართვის პიროვნებებს. პირს ეკრძალება, იყოს ფაქტორინგული კომპანიის ადმინისტრატორი, თუ:
- იგი მონაწილეობდა ოპერაციაში, რომელმაც ფინანსურ ინსტიტუტს მნიშვნელოვანი ზიანი მიაყენა, შელახა ფინანსური ინსტიტუტის დეპოზიტართა ან სხვა კრედიტორთა უფლებები ან გამოიწვია მათი გადახდისუუნარობა ან გაკოტრება;
- იგი იყო ფინანსური ინსტიტუტის ადმინისტრატორი და მისი საქმიანობის შედეგად აღნიშნული ფინანსური ინსტიტუტი გადახდისუუნარო გახდა;
- მან არ შეასრულა ფინანსური ვალდებულება რომელიმე ფინანსური ინსტიტუტის მიმართ;
- იგი ნასამართლევია მძიმე ან განსაკუთრებით მძიმე დანაშაულისთვის, ტერორიზმის დაფინანსებისთვის ან/და უკანონო შემოსავლის ლეგალიზაციისთვის ან სხვა ეკონომიკური დანაშაულისთვის;
- მას არ აქვს სათანადო განათლება ან/და გამოცდილება.
ადმინისტრატორს ეკრძალება იმ საკითხზე გადაწყვეტილების მიღებაში მონაწილეობა, რომლის მიმართაც მას პირადი ინტერესი აქვს. ფაქტორინგული კომპანიის დირექტორი (დირექტორთა საბჭოს წევრი) ვერ იქნება ერთდროულად რომელიმე ფინანსური ინსტიტუტის პარტნიორი (აქციონერი), სამეთვალყურეო საბჭოს წევრი ან/და დირექტორთა საბჭოს წევრი. პირს, რომელიც ნასამართლევია აღნიშნული დანაშაულისთვის, ეკრძალება ფაქტორინგული კომპანიის კანონით განსაზღვრული მნიშვნელოვანი წილის მფლობელობა და ბენეფიციარ მესაკუთრეობაც.
ზედამხედველობა და ხელშეკრულების რეგისტრაცია
ფაქტორინგული კომპანიის საქმიანობას ზედამხედველობას უწევს და არეგულირებს საქართველოს ეროვნული ბანკი საქართველოს ეროვნული ბანკის შესახებ ორგანული კანონით, ფაქტორინგის შესახებ კანონითა და სხვა საკანონმდებლო და კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტებით განსაზღვრული უფლებამოსილების ფარგლებში.
თვით ფაქტორინგის გარიგება ფაქტორინგის რეესტრში რეგისტრირდება: მხოლოდ ფაქტორს აქვს უფლება, მიმართოს საჯარო რეესტრს ფაქტორინგის რეესტრში ფაქტორინგის დასარეგისტრირებლად. დებიტორული დავალიანებიდან გამომდინარე მოთხოვნის უფლებაზე საკუთრების უფლება ძალაშია მისი ფაქტორინგის რეესტრში რეგისტრაციის მომენტიდან. რეგისტრაციასთან დაკავშირებული საკითხები წესრიგდება საჯარო რეესტრის შესახებ კანონითა და იუსტიციის მინისტრის ნორმატიული აქტით. წერილობითი შეთანხმება ბათილია, თუ მისი შედეგად მყიდველის საკუთრებაში გადადის ის დებიტორული დავალიანება, რომელზეც ფაქტორინგის რეესტრში ფაქტორის საკუთრების უფლებაა რეგისტრირებული — ანუ რეესტრში უკვე არსებულ ფაქტორის უფლებას სხვა გარიგება ვერ ჩაერევა.
კანონი განსაზღვრავს ფაქტორინგული პლატფორმის ინსტიტუტსაც: ეს არის ელექტრონული პლატფორმა, რომლის ძირითადი საქმიანობაა ფაქტორინგული გარიგებების საბირჟო მომსახურებით უზრუნველყოფა, მათ შორის გარიგებების ავტომატიზება და ხელშეკრულების გაფორმებასთან დაკავშირებული სხვა ქმედებების ელექტრონულად განხორციელება. საბირჟო მომსახურება გულისხმობს მოთხოვნის დამთმობი მხარის (რევერსიული ფაქტორინგის დროს — მოვალის) მიერ დებიტორული დავალიანების პლატფორმაზე განთავსებას მასში მონაწილე ფაქტორებისგან დაფინანსების მისაღებად. პლატფორმას უნდა ჰქონდეს აღრიცხვის სისტემის მთლიანობასა და უსაფრთხოებას უზრუნველმყოფელი წესები და საჯაროდ გამჟღავნებული, გამჭვირვალე, ობიექტური და არადისკრიმინაციული მონაწილეობის კრიტერიუმები.
აუდიტი, ანგარიშგება და სანქციები
ფაქტორინგული კომპანია (და ფაქტორინგული პლატფორმა) ვალდებულია აწარმოოს გამჭვირვალე ფინანსური და საგადასახადო ანგარიშგება და დაიცვას საჯაროობის პრინციპი; შეიმუშავოს და განახორციელოს შიდა კონტროლის სისტემა, მათ შორის ფულის გათეთრებისა და ტერორიზმის დაფინანსების აღკვეთის შესაბამისობის კონტროლის სისტემა; ფინანსური ანგარიშგების აუდიტისთვის ყოველწლიურად მოიწვიოს აუდიტორი; პასუხისმგებელი იყოს ანგარიშგების უტყუარობისა და სრულად წარდგენისთვის; ეროვნულ ბანკს წარუდგინოს ფინანსური ანგარიშგება (მისი ფორმა, წარდგენის ვადა და წესი ეროვნული ბანკის ნორმატიული აქტით განისაზღვრება) და ფულის გათეთრების აღკვეთის ანგარიშგებაც დადგენილი ფორმატითა და ვადებში.
თუ ფაქტორინგული კომპანია ამ ანგარიშგებას ზედიზედ ორჯერ არ წარუდგენს ეროვნულ ბანკს დადგენილი ფორმითა და პერიოდულობით, ეროვნული ბანკი უფლებამოსილია მას რეგისტრაცია გაუუქმოს.
დარღვევების შემთხვევაში ეროვნული ბანკი სანქციებს გამოიყენებს ფაქტორინგული კომპანიისა და მისი ადმინისტრატორების მიმართ, თუ დარღვეულია კანონის ან ბანკის ნებისმიერი დებულება, წესი, დადგენილება, მოთხოვნა, წერილობითი მითითება ან შეზღუდვა; რეგისტრაციასთან დართული პირობა ან შეზღუდვა; ანგარიშგების წარდგენის ვადა (ან წარდგენილია არასწორი ანგარიშგება ან არაზუსტი ინფორმაცია); ფულის გათეთრებისა და ტერორიზმის დაფინანსების აღკვეთის მოთხოვნები; ფაქტორინგის განხორციელებასთან დაკავშირებული მოთხოვნები; ან განხორციელებულია არაჯანსაღი ან საფრთხის შემცველი სამეწარმეო პრაქტიკა.
სანქციების თითოეული საფეხური ცალკეა გათვალისწინებული და ეროვნული ბანკი მათ გამოიყენებს დარღვევის პროპორციულად და თანამიმდევრულად, ხოლო დარღვევისა და არსებული ან შესაძლო რისკის სერიოზულობიდან გამომდინარე — არათანამიმდევრულადაც:
- ფაქტორინგულ კომპანიას ან/და მის ადმინისტრატორს წერილობითი გაფრთხილების გაგზავნა;
- სპეციალური ღონისძიებების დაწესება ან ინსტრუქციის/მითითების გამოცემა მოთხოვნით, რომ დარღვევა შეწყდეს და ეროვნული ბანკის მიერ განსაზღვრულ ვადაში მიღებულ იქნეს აუცილებელი ზომები;
- ფულადი ჯარიმის დაკისრება ეროვნული ბანკის მიერ დადგენილი წესითა და ოდენობით;
- ადმინისტრატორისთვის ხელმოწერის უფლებამოსილების შეჩერება და მისი თანამდებობიდან დროებით გადაყენების ან გათავისუფლების მოთხოვნა;
- მოგების განაწილების, დივიდენდების დარიცხვისა და გაცემის, შრომის ანაზღაურების გაზრდის, პრემიებისა და სხვა მსგავსი ანაზღაურების გაცემის აკრძალვა;
- გარკვეული ტიპის ოპერაციების შეჩერება ან შეზღუდვა;
- რეგისტრაციის გაუქმება.
ფულადი ჯარიმის ოდენობის განსაზღვრის, დაკისრებისა და აღსრულების წესს ეროვნული ბანკი ნორმატიული აქტით ადგენს — ანუ ჯარიმის ზუსტი ზომა კანონში არ არის ჩადენილი და ის სწორედ ამ წესით განისაზღვრება.