ფაქტორინგის ცნება და საგანი
ფაქტორინგი არის გარიგება, რომელიც გულისხმობს ძირითადი ხელშეკრულებიდან გამომდინარე დებიტორული დავალიანების გადაცემას და ამ გარიგების რეგისტრაციას ფაქტორინგის რეესტრში. რეგისტრაციის შედეგად დებიტორული დავალიანებიდან გამომდინარე მოთხოვნაზე საკუთრების უფლება შესაბამის ფაქტორს გადაეცემა. ამრიგად, ამ გარიგების არსი ორი ურთიერთდაკავშირებული ელემენტია — დავალიანების ფაქტორისთვის გადაცემა და მისი ასახვა ფაქტორინგის რეესტრში; რეგისტრაციის გარეშე მოთხოვნაზე საკუთრების გადასვლა არ ხდება.
დებიტორული დავალიანება ძირითადი ხელშეკრულების საფუძველზე საქონლის მიწოდების ან მომსახურების გაწევის — მათ შორის, ინტელექტუალურ საკუთრებასთან დაკავშირებული პროდუქტის ან/და მომსახურების მიწოდების — შედეგად წარმოშობილი ფულადი თანხის გადახდის მოთხოვნის ნებისმიერი არსებული მოკლევადიანი ვადამოუსვლელი უფლებაა, როგორც სრულად, ისე ნაწილობრივ. ამ განმარტებიდან გამორიცხულია ჩეკიდან, თამასუქიდან, ფასიანი ქაღალდიდან, აკრედიტივიდან ან სადეპოზიტო ანგარიშიდან გამომდინარე გადახდის მოთხოვნის უფლება. მოკლევადიანობა ნიშნავს, რომ დავალიანების გადახდის ვადა მისი წარმოშობიდან 1 წელს არ აღემატება. აღსანიშნავია ასევე, რომ ამ კანონის მიზნებისთვის მომსახურება არ მოიცავს შრომით-სამართლებრივ ურთიერთობებს, ამიტომ შრომის ანაზღაურებასთან დაკავშირებული მოთხოვნები ფაქტორინგის სფეროს მიღმა რჩება.
ფაქტორინგის საგანი მხოლოდ დებიტორული დავალიანების გადაცემა შეიძლება იყოს. დაუშვებელია, ფაქტორინგის საგანი იყოს იმ დებიტორული დავალიანების გადაცემა, რომელიც გამომდინარეობს პირადი ან საოჯახო მეურნეობის საჭიროებებისთვის საქონლის მიწოდებიდან ან მომსახურების გაწევიდან, გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც საქონლით ვაჭრობა ან მომსახურების გაწევა მოთხოვნის დამთმობი მხარის სამეწარმეო საქმიანობის ნაწილია.
მოვალის მიმართ მოთხოვნის არსებობის დამადასტურებელი დოკუმენტი ფაქტორინგის მიზნებისთვის საგადასახადო ანგარიშფაქტურაა, რომელიც ელექტრონული ფორმითაა გამოწერილი. თუ საქართველოს კანონმდებლობით განსაზღვრულ შემთხვევებში საგადასახადო ანგარიშფაქტურა არ გამოიწერება, დამადასტურებელ დოკუმენტად ინვოისი ჩაითვლება. ინვოისის იდენტიფიცირება მარტივი უნდა იყოს, რისთვისაც მას უნდა ჰქონდეს ინვოისის გამომწერის მიერ მინიჭებული უნიკალური საიდენტიფიკაციო კოდი.
ფაქტორინგის მხარეები და მათი სტატუსი
ფაქტორინგის მხარეები არიან მხოლოდ ორი სუბიექტი — მოთხოვნის დამთმობი მხარე და ფაქტორი. მოთხოვნის დამთმობი მხარე ის პირია, რომელიც ფაქტორინგის ხელშეკრულებისა და ძირითადი ხელშეკრულების მხარეა და ძირითადი ხელშეკრულებიდან გამომდინარე დებიტორულ დავალიანებას ფაქტორინგის ხელშეკრულების შესაბამისად ფაქტორს გადასცემს. მოთხოვნის დამთმობი მხარის სტატუსის მოთხოვნა მაქსიმალურად ფართოა: ეს შეიძლება იყოს ნებისმიერი იურიდიული პირი, ინდივიდუალური მეწარმე ან სხვა ორგანიზაციული წარმონაქმნი, რომელიც იურიდიული პირი არ არის.
ფაქტორინგის განხორციელებისა და ფაქტორინგთან დაკავშირებული მომსახურების გაწევის უფლება მხოლოდ ამ კანონით განსაზღვრულ სუბიექტებს აქვთ. ფაქტორინგული კომპანია შეზღუდული პასუხისმგებლობის საზოგადოების ან სააქციო საზოგადოების სამართლებრივი ფორმით დაფუძნებული და საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ რეგისტრირებული იურიდიული პირია. ამავე დროს, საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ ლიცენზირებულ კომერციულ ბანკსა და მიკრობანკს, ისევე როგორც რეგისტრირებულ მიკროსაფინანსო ორგანიზაციას, საქართველოს კანონმდებლობით აქვთ ფაქტორინგის განხორციელების უფლება.
ცალკე უნდა გამოიყოს მოვალის ფიგურა: მოვალე იურიდიული პირი, ინდივიდუალური მეწარმე ან სხვა ორგანიზაციული წარმონაქმნია, რომელიც ძირითადი ხელშეკრულების მხარეა და რომლის მიმართაც არსებობს დებიტორული დავალიანება. მოვალე ფაქტორინგის ხელშეკრულების მხარე არ არის, მაგრამ გარიგების შედეგები მას პირდაპირ ეხება, რადგან დავალიანების ახალი მფლობელი ფაქტორი ხდება.
ფაქტორინგის სახეები — რეგრესის უფლებით და რეგრესის უფლების გარეშე
ფაქტორინგი შეიძლება გაფორმდეს რეგრესის უფლებით ან რეგრესის უფლების გარეშე, და ეს არჩევანი განსაზღვრავს, თუ ვინ იტვირთებს რისკს იმ შემთხვევაში, თუ მოვალე დავალიანებას არ დაფარავს.
რეგრესის უფლების გარეშე გაფორმებული ფაქტორინგის ფარგლებში ფაქტორს არ აქვს მოთხოვნის უფლება მოთხოვნის დამთმობი მხარის მიმართ, თუ მოვალემ შესაბამისი კრედიტორული დავალიანება არ დაფარა. პრაქტიკულად ეს ნიშნავს, რომ მოვალის უკმაყოფილებლობის რისკი ფაქტორზე გადადის.
რეგრესის უფლებით გაფორმებული ფაქტორინგის ფარგლებში ფაქტორს მოთხოვნის დამთმობი მხარის მიმართ რეგრესის უფლება აქვს, თუ მოვალემ შესაბამისი კრედიტორული დავალიანება არ დაფარა. ამ შემთხვევაში ფაქტორს უფლება აქვს, გადაცემული მოთხოვნის დაკმაყოფილება მოვალეს ან მოთხოვნის დამთმობ მხარეს მოსთხოვოს. მოთხოვნის დამთმობ მხარეს კი უფლება აქვს, უარი თქვას ფაქტორის დაკმაყოფილებაზე მანამ, სანამ ფაქტორი მოვალის მიმართ იძულებით აღსრულებას არ შეეცდება. მოთხოვნის დამთმობი მხარის მიმართ რეგრესის უფლების გამოყენების შემდეგ ფაქტორი ვალდებულია დებიტორული დავალიანება მოთხოვნის დამთმობ მხარეს დაუბრუნოს, თუ ფაქტორი და მოთხოვნის დამთმობი მხარე სხვაგვარად არ შეთანხმდებიან.
თუ შეუძლებელია იმის დადგენა, ფაქტორინგი მხარეთა შორის რეგრესის უფლებით გაფორმდა თუ რეგრესის უფლების გარეშე, ფაქტორინგი რეგრესის უფლების გარეშე გაფორმებულად მიიჩნევა — ეს წესი შემაგრებელ გარანტიას ქმნის მოთხოვნის დამთმობი მხარისთვის.
კანონი ასევე განასხვავებს ფაქტორინგის ორგანიზაციულ სისტემებს: ერთფაქტორიან სისტემაში ფაქტორი მხოლოდ საქართველოს რეზიდენტი ფაქტორია, ხოლო ორფაქტორიან სისტემაში ფაქტორინგის მხარეები არიან საქართველოს რეზიდენტი ფაქტორი და საქართველოს არარეზიდენტი ფაქტორი. დაშვებულია ერთი და იმავე დებიტორული დავალიანების სხვადასხვა ნაწილზე სხვადასხვა ფაქტორის საკუთრების უფლების დარეგისტრირებაც.
რევერსიული ფაქტორინგი
ფაქტორინგის ერთ-ერთი სახეა რევერსიული ფაქტორინგი, რომლის ინიციატორია მოვალე. აქ გარიგების ინიციატორი კრედიტორი კი არა, სწორედ დავალიანებული მხარეა, რაც ამ სახეს სხვა ფაქტორინგისგან ფუნდამენტურად განასხვავებს.
რევერსიული ფაქტორინგის განსახორციელებლად კრედიტორის წინასწარი წერილობითი თანხმობაა საჭირო. განხორციელების შედეგად ფაქტორს წარმოეშობა დებიტორული დავალიანების დაფარვის ვალდებულება მოვალის კრედიტორის მიმართ: ფაქტორი დებიტორულ დავალიანებას მოვალესა და კრედიტორს შორის დადებული წერილობითი გარიგებით განსაზღვრულ ვადაში ან ამ ვადის დადგომამდე ფარავს.
ფაქტორინგის დებულებები, რომლებიც ფაქტორინგს ეხება, ვრცელდება აგრეთვე რევერსიულ ფაქტორინგზე, თუ ეს დებულებები არ ეწინააღმდეგება რევერსიული ფაქტორინგის არსს. ანუ რეგრესის, ფორმისა და შინაარსის ზოგადი წესები აქაც მოქმედებს იმ ფარგლებში, რაც ამ გარიგების ბუნებას შეესაბამება.
ფორმა და ხელშეკრულების აუცილებელი შინაარსი
ფაქტორინგი შეიძლება განხორციელდეს მხოლოდ წერილობითი ხელშეკრულების საფუძველზე, მათ შორის, ელექტრონული ფორმით დადებული ხელშეკრულებისაც — ელექტრონული ხელშეკრულება გულისხმობს ელექტრონული დოკუმენტისა და ელექტრონული სანდო მომსახურების შესახებ საქართველოს კანონით განსაზღვრულ ელექტრონულ დოკუმენტს. დაუშვებელია, ფაქტორინგი კრედიტის ან სესხის ხელშეკრულებად იქნეს მიჩნეული, გარდა საქართველოს კანონმდებლობით განსაზღვრული შემთხვევებისა.
ფაქტორინგის ხელშეკრულებაში — მათ შორის, მის დამატებით პირობებსა და დანართებში, რომლებიც მისი შემადგენელი და განუყოფელი ნაწილია — მითითებული უნდა იყოს შემდეგი მონაცემები:
- ფაქტორინგის მხარეების შესახებ ინფორმაცია, მათ შორის, შესაბამისი სუბიექტების დასახელებები, საიდენტიფიკაციო ნომრები, იურიდიული მისამართები, აგრეთვე წარმომადგენლობის უფლებამოსილების მქონე პირების თაობაზე ინფორმაცია;
- ფაქტორინგის სახე;
- იმ დებიტორული დავალიანების სამართლებრივი საფუძვლები და მასთან დაკავშირებული სხვა ინფორმაცია, რომელიც ფაქტორინგის ხელშეკრულების საგანია, მათ შორის, გადაცემული დებიტორული დავალიანების მოცულობა, მისი გამოთვლისა და ამ დავალიანების უფლებამოსილი მხარის მიმართ გადახდის წესი და პირობები;
- ფაქტორის კუთვნილი სარგებლის თანხა, მისი გამოთვლისა და გადახდის წესი;
- ძირითადი ხელშეკრულებისა და ფაქტორინგის ხელშეკრულების დადების თარიღები, აგრეთვე ფაქტორინგის ხელშეკრულების მოქმედების ვადა;
- ფაქტორინგის ხელშეკრულების თითოეული მხარისა და მისი უფლებამოსილი წარმომადგენლის ხელმოწერა;
- მოთხოვნის უზრუნველყოფის შემთხვევაში — უზრუნველყოფის თითოეული საგნის შესახებ ინფორმაცია.
ხელშეკრულებას დანართის სახით, წერილობით — მათ შორის, ელექტრონულად — უნდა დაერთოს სულ მცირე: ძირითადი ხელშეკრულება; მოვალის მიმართ მოთხოვნის არსებობის დამადასტურებელი დოკუმენტი; ამ დოკუმენტით გათვალისწინებული თანხის შესახებ ინფორმაცია; გადახდის თარიღის შესახებ ინფორმაცია; ხოლო რევერსიული ფაქტორინგის შემთხვევაში — აგრეთვე კრედიტორის წერილობითი თანხმობა.
ბათილობის საფუძვლები
კანონი მკაცრად იცავს დებიტორული დავალიანების საკუთრების უნიკალურობას: დაუშვებელია, ერთი და იგივე დებიტორული დავალიანება რამდენიმე ფაქტორს გადაეცეს, გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც ერთი და იმავე დავალიანების სხვადასხვა ნაწილზე სხვადასხვა ფაქტორის საკუთრების უფლება დარეგისტრირდება.
მეორე საფუძველი გარიგებების თანმიმდევრულობას ეხება: ფაქტორინგის საფუძველზე გადაცემულ დებიტორულ დავალიანებასთან დაკავშირებით მოთხოვნის დამთმობი მხარის მიერ მისი გადაცემის შემდეგ დადებული ნებისმიერი ფაქტორინგის ხელშეკრულება ბათილია. ანუ როცა დავალიანება უკვე ფაქტორს გადაცემულია, მოთხოვნის დამთმობი მხარე მას ხელახლა ვეღარ გადაცემს და ასეთი გარიგება თავიდანვე იურიდიულ ძალას არ იძენს.