აშშ-ს კომპანიებთან ხელშეკრულებების სამართლებრივი რეჟიმი
აშშ-ს კომპანიებთან ხელშეკრულებები საქართველოში შეფასდება საერთაშორისო კერძო სამართლის კანონით, რომელიც განსაზღვრავს, თუ რომელი სამართლებრივი წესრიგი გამოიყენება უცხო ქვეყნის სამართალთან დაკავშირებული საქმის ფაქტობრივი გარემოებების არსებობისას და რომელი საპროცესო ნორმები მოქმედებს ასეთი საქმის წარმოებისას. ამერიკული ბაზარი ქართული ექსპორტიორებისა და მომსახურების მიმწოდებლებისთვის ერთ-ერთი პრიორიტეტულია, და სწორედ იქ ხდება ყველაზე შესამჩნევი სამართლებრივი კონტრასტი: ამერიკული სამართლის ინსტიტუტები ხშირად სხვაგვარად აწყობს პასუხისმგებლობასა და პროცედურებს, ვიდრე ქართული. ამ კონტრასტში ქართული კანონის ორი ინსტრუმენტი ხდება გადამწყვეტი: მხარეთა შესაძლებლობა — აირჩიონ გამოსაყენებელი სამართალი და კომპეტენტური სასამართლო, და სახელმწიფოს უფლება — უცხო სამართალი არ გამოიყენოს, თუ ის ეწინააღმდეგება საქართველოს ძირითად სამართლებრივ პრინციპებს. სწორად დაბალანსებული ხელშეკრულება ორივეს ითვალისწინებს.
საჯარო წესრიგის ინსტიტუტი
საქართველოში უცხო ქვეყნის სამართლის ნორმები არ გამოიყენება, თუ ეს ეწინააღმდეგება საქართველოს ძირითად სამართლებრივ პრინციპებს. ეს დებულება საჯარო წესრიგის კლასიკური ინსტიტუტია და ამერიკულ კონტრაქტებთან მიმართებაში განსაკუთრებით პრაქტიკული ხდება: მხარეებს შეუძლიათ აირჩიონ უცხო სამართალი, მაგრამ ეს არჩევანი ქართულ სასამართლოში მაშინვე შემოწმდება საფუძვლიანობის კუთხით. თუ ამერიკული შტატის სამართლის რომელიმე ნორმა კონფლიქტშია საქართველოს ფუნდამენტურ პრინციპებთან, მისი გამოყენება ქართულ სასამართლოზე დამოკიდებულ დავაში აღიკვეთს. საჯარო წესრიგის გამოყენება გამონაკლისია და არა წესი, თუმცა სწორედ ის იძლევა ქართულ მხარეს დაცვის ბოლო ზღვარს, როცა კონტრაქტის პირობები ან არჩეული სამართალი მის ძირითად უფლებებს აქრობს. ამიტომ ხელშეკრულების დადებისას საჯარო წესრიგის შესაძლო შემოწმება წინასწარ უნდა იყოს გათვალისწინებული, და არა დავის დროს აღმოჩენილი.
კომპეტენციის შეთანხმებები ამერიკულ პარტნიორთან
მხარეებს შეუძლიათ შეთანხმდნენ საქართველოს სასამართლოს საერთაშორისო კომპეტენციაზე იმ შემთხვევაშიც, როცა კანონის სხვა ნორმებით ის კომპეტენტური არ არის. შეთანხმება დგება წერილობით ან სიტყვიერად, წერილობითი დადასტურებით, ხოლო საერთაშორისო სავაჭრო ურთიერთობებისას — იმ ფორმით, რომელიც შეესაბამება საერთაშორისო სავაჭრო ჩვეულებებს და რაც მხარეებისთვის ცნობილია ან ცნობილი უნდა ყოფილიყო. საქართველოს სასამართლოებს კომპეტენცია ექნებათ აგრეთვე, თუ მოპასუხე პროტესტის გარეშე თანხმდება პროცესში მონაწილეობაზე — მიუხედავად წარმოდგენილობისა და მოსამართლის შეტყობინებისა, რომელიც საქმის ოქმში ფიქსირდება. ამერიკულ კომპანიასთან გარიგებაში კომპეტენციის პუნქტი ხშირად ურთიერთობის ყველაზე მტკივნეული წერტილია: ამერიკული მხარე ჩვეულებრივ საკუთარ შტატს ირჩევს, ქართული კი ამას ხარჯიან და რისკიან პერსპექტივად აღიქვამს. კანონი აქ ორ შესაძლობლობას ტოვებს — მხარეთა შეთანხმება ქართულ სასამართლოზე ან უცხოურ სასამართლოზე, თუ ერთ-ერთ მხარეს რეზიდენცია უცხო ქვეყანაში აქვს, — თუმცა განსაკუთრებით დაცული კატეგორიების კომპეტენციაზე შეთანხმება ბათილია.
სამართლის არჩევანი და არჩევნის არარსეობა
სახელშეკრულებო ურთიერთობებიდან გამომდინარე უფლება-მოვალეობები — ხელშეკრულებათა განმარტება, შესრულება, შეწყვეტა, ბათილობის შედეგები და ვალდებულებათა დარღვევა, წინასახელშეკრულებო და შემდგომი ვალდებულებების ჩათვლით — წესრიგდება მხარეების მიერ არჩეული ქვეყნის სამართლით. არჩეული სამართალი მხარეთა შეთანხმებით შეიძლება შეიცვალოს ხელშეკრულების დადების შემდეგაც, მაგრამ არჩევანი ბათილია, თუ უგულებელყოფს ხელშეკრულებასთან ყველაზე მჭიდროდ დაკავშირებული ქვეყნის იმპერატიულ ნორმებს. თუ არჩევანი არ მომხდარა, ხელშეკრულება ექვემდებარება ყველაზე მჭიდროდ დაკავშირებული ქვეყნის სამართალს: ივარაუდება ის ქვეყანა, სადაც დამახასიათებელ სახელშეკრულებო ვალდებულებას შემსრულებელ მხარეს ხელშეკრულების დადებისას ჰქონდა ჩვეულებრივი ადგილსამყოფელი ან ადმინისტრაციის რეზიდენცია. ტვირთის გადაზიდვის, დაზღვევის და მიწის ნაკვეთთან დაკავშირებული ხელშეკრულებებისთვის კანონი ცალკე ვარაუდებს აწესრიგებს. ამერიკულ კონტრაქტზე ეს ნიშნავს: სამართლის არჩევნის გამოტოვება იმას ნიშნავს, რომ ვარაუდი გადაწყვეტს, და ეს ვარაუდი ხშირად არა საქართველოსკენ, არამედ პარტნიორის ადმინისტრაციის ქვეყნისკენ მიგვიყვანს — ისეთ სამართალთან, რომლის შესახებაც ქართულ მხარეს არც ცოდნა აქვს და არც კონტროლი.
ხშირად დასმული კითხვები
შეიძლება თუ არა ამერიკული სამართლის არჩევა კონტრაქტში?
დიახ, მხარეები ირჩევენ სამართალს; მაგრამ უცხო სამართალი არ გამოიყენება საქართველოში, თუ ის ეწინააღმდეგება საქართველოს ძირითად სამართლებრივ პრინციპებს, და არჩევანი ბათილია, თუ იმპერატიულ ნორმებს უგულებელყოფს.
შეიძლება თუ არა დავის გადაცემა ქართულ სასამართლოში?
დიახ, მხარეთა შეთანხმებით ქართული სასამართლოს კომპეტენცია იმ შემთხვევაშიც კი შეიძლება დადგეს, როცა სხვა ნორმებით ის კომპეტენტური არ არის.
როგორ ფორმდება ასეთი შეთანხმება?
წერილობით ან სიტყვიერად, წერილობითი დადასტურებით; საერთაშორისო ვაჭრობაში საკმარისია სავაჭრო ჩვეულებების შესაბამისი ფორმა, რომელიც მხარეებისთვის ცნობილია ან ცნობილი უნდა ყოფილიყო.
რა მოხდება, თუ სამართალი არჩეული არ არის?
მოქმედებს მჭიდრო კავშირის წესი: ივარაუდება ის ქვეყანა, სადაც დამახასიათებელ ვალდებულებას შემსრულებელ მხარეს ჰქონდა ადგილსამყოფელი ან ადმინისტრაციის რეზიდენცია.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ზე დაგეხმარებით ამერიკულ პარტნიორთან ხელშეკრულებების ყველა ეტაპზე: შევადგენთ და შევამოწმებთ კონტრაქტის პროექტს ისე, რომ კომპეტენცია, სამართლის არჩევანი და საჯარო წესრიგის რისკი თავიდანვე იყოს გათვალისწინებული. შევაფასებთ, რომელი ქვეყნის სამართალი გამოიყენება თქვენს გარიგებაზე და რომელი ნორმებია იმპერატიული, დავიცავთ ქართულ მხარეს იმ პირობებისგან, რომლებიც მის ძირითად უფლებებს აქრობს. ამერიკულ ბაზარზე მოლაპარაკების ძალა ხშირად ტექსტში იმალება: თუ პირველი პროექტი ამერიკული მხარის შაბლონია, ქართული ინტერესების ასახვა მის შესწორებას მოითხოვს. დგვიკავშირდით ხელშეკრულების დადებამდე — გამოცდილება ცხადყოფს, რომ სწორი პუნქტები დავამდე ჯობია დაიგეგმოს, ვიდრე დავაში აღმოჩნდეს.