ხელშეკრულებები თურქულ კომპანიებთან — სამართლებრივი საფუძველი
საქართველოსა და თურქეთს შორის ვაჭრობა ერთ-ერთი ყველაზე აქტიური საგარეო ეკონომიკური მიმართულებაა, ამიტომ თურქულ კომპანიებთან დადებული ხელშეკრულებების სწორი სამართლებრივი გაფორმება პრაქტიკულად ყოველდღიური ამოცანაა. ქართული საერთაშორისო კერძო სამართლის კანონი ზუსტად განსაზღვრავს, თუ რომელი სამართლებრივი წესრიგი გამოიყენება უცხო ქვეყნის სამართალთან დაკავშირებული საქმის ფაქტობრივი გარემოებების არსებობისას, აგრეთვე იმ საპროცესო ნორმებს, რომლებიც ასეთი საქმის წარმოებისას მოქმედებს. ამ გვერდზე განმარტებულია, როგორ წყვეტს ეს კანონი ქართულ-თურქულ გარიგებებთან დაკავშირებული სამი მთავარი საკითხი — კანონის გამოყენების სფერო, ფორუმის შეთანხმება და გამოსაყენებელი სამართლის არჩევანი.
თურქულ პარტნიორთან ხელშეკრულების დადებისას ქართული მხარე ხშირად აწყდება კითხვას: რომელი ქვეყნის სასამართლო განიხილავს დავას და რომელი ქვეყნის სამართალი დარჩება ძალაში ხელშეკრულების შესრულებისას. კანონი ორივე კითხვაზე პასუხს აწვდის და მხარეებს მნიშვნელოვანი თვითგამიზნულობის საშუალებას აძლევს — სწორედ ამიტომ ხელშეკრულების პროექტის მომზადებისას ამ ნორმების ცოდნა აუცილებელია.
კანონის გამოყენების სფერო
კანონის პირველი მუხლი განსაზღვრავს მისი მოქმედების არეალს: იგი განსაზღვრავს, თუ რომელი სამართლებრივი წესრიგი გამოიყენება უცხო ქვეყნის სამართალთან დაკავშირებული საქმის ფაქტობრივი გარემოებების არსებობისას, აგრეთვე საპროცესო სამართლის იმ ნორმებს, რომლებიც გამოიყენება ასეთი საქმის წარმოებისას. ქართულ-თურქული ხელშეკრულება ზუსტად ასეთი ურთიერთობაა: ის უკავშირდება უცხო ქვეყნის სამართალს, ამიტომ მასზე ვრცელდება ამ კანონით დადგენილი კოლიზიური წესები.
ეს ნიშნავს, რომ თურქულ კომპანიასთან გარიგებისას არ არის საკმარისი მხოლოდ საკონტრაქტო პირობების შეთანხმება — გადამწყვეტია, რომელი წესრიგი გამოიყენება ხელშეკრულებიდან გამომდინარე საკითხებზე, დაწყებული მისი განმარტებიდან დარღვევის შედეგებით დამთავრებული. კანონი ამ კითხვებს ორი ინსტრუმენტით პასუხობს: მხარეთა შეთანხმებით და, თუ შეთანხმება არ არსებობს, მჭიდრო კავშირის წესით.
ფორუმის შეთანხმება — სად განხილდება დავა
კანონის შესაბამისად, მხარეებს შეუძლიათ შეთანხმდნენ საქართველოს სასამართლოს საერთაშორისო კომპეტენციაზე იმ შემთხვევაშიც, როცა კანონის სხვა ნორმების მიხედვით იგი კომპენტური არ არის. ასეთი შეთანხმება უნდა დაიდოს წერილობით ან სიტყვიერად, წერილობითი დადასტურებით; საერთაშორისო სავაჭრო ურთიერთობებისას კი — იმ ფორმით, რომელიც შეესაბამება საერთაშორისო სავაჭრო ჩვეულებებს და რაც მხარეებისთვის ცნობილია ან ცნობილი უნდა ყოფილიყო. ქართულ-თურქულ ხელშეკრულებაში ასეთი პირობა ჩვეულებრივ პუნქტად ფიგურირებს და მისი სწორი ჩამოყალიბება დავის მომავალს წყვეტს.
ასევე მნიშვნელოვანია მოპასუხის ქცევის წესი: საქართველოს სასამართლოებს აქვთ საერთაშორისო კომპეტენცია, თუ მოპასუხე სასამართლოს კომპეტენტურობაზე პროტესტის გარეშე თანხმდება პროცესში მონაწილეობაზე — მიუხედავად იმისა, რომ ის ადვოკატის მიერ არის წარმოდგენილი და მოსამართლემ შეატყობინა მას პროტესტის განცხადების შესაძლებლობაზე, როცა ეს შეტყობინება დაფიქსირებულია საქმის წარმოების ოქმში. ამიტომ, თუ თურქული კომპანია ქართულ სასამართლოში პროცესში ჩაერთვება და კომპეტენციას არ გააპროტესტებს, დავა საქართველოში განხილდება.
მხარეებს შეუძლიათ შეთანხმდნენ უცხო ქვეყნის — მაგალითად, თურქეთის — სასამართლოს საერთაშორისო კომპეტენციაზეც, თუ ერთ-ერთ მათგანს საცხოვრებელი ადგილი, რეზიდენცია ან ჩვეულებრივი ადგილსამყოფელი უცხო ქვეყანაში აქვს. თუმცა გასათვალისწინებელია: კანონით განსაკუთრებულად დადგენილ კომპეტენციაზე შეთანხმება ბათილია, და ასეთ შემთხვევაში მხარის ქცევით კომპეტენციის წარმოქმნაც აღარ ხდება.
გამოსაყენებელი სამართლის არჩევანი ხელშეკრულებით
სახელშეკრულებო ურთიერთობებიდან გამომდინარე უფლება-მოვალეობების განსაზღვრა — კერძოდ, ხელშეკრულებათა განმარტება, შესრულება, შეწყვეტა, აგრეთვე ბათილობის შედეგები, ვალდებულებათა დარღვევა, წინასახელშეკრულებო და ხელშეკრულების შემდგომი ვალდებულებების დარღვევის ჩათვლით — წესრიგდება მხარეების მიერ არჩეული ქვეყნის სამართლით. თურქულ პარტნიორთან გარიგებაში ეს იმას ნიშნავს, რომ შეგიძლიათ მიუთითოთ საქართველოს სამართალი როგორც მთელი ურთიერთობის სუბსტანციური სამართალი.
არჩეული ქვეყნის სამართალი მხარეთა შეთანხმებით შეიძლება შეიცვალოს სხვა ქვეყნის სამართლით ხელშეკრულების დადების შემდეგაც. თუმცა სამართლის არჩევა ჩაითვლება ბათილად, თუ იგი უგულებელყოფს ხელშეკრულებასთან ყველაზე მჭიდროდ დაკავშირებული ქვეყნის სამართლის იმპერატიულ ნორმებს — ამიტომ არჩევანის ჩაწერამდე აუცილებელია შესაბამისი ნორმების შემოწმება.
გამოსაყენებელი სამართალი არჩევის გარეშე
თუ მხარეებს არ აურჩევიათ რომელიმე ქვეყნის სამართალი, ხელშეკრულება დაექვემდებარება მასთან ყველაზე მჭიდროდ დაკავშირებული ქვეყნის სამართალს. ივარაუდება, რომ ხელშეკრულება ყველაზე მჭიდროდ არის დაკავშირებული იმ ქვეყანასთან, სადაც მხარეს, რომელსაც დამახასიათებელი სახელშეკრულებო ვალდებულება უნდა შეესრულებინა, ხელშეკრულების დადებისას ჰქონდა ჩვეულებრივი ადგილსამყოფელი ან ადმინისტრაციის რეზიდენცია.
ცალკე არის განსაზღვრული განსაკუთრებული ხელშეკრულებებისთვის: მიწის ნაკვეთთან დაკავშირებული გარიგებისას ივარაუდება იმ ქვეყნის მჭიდრო კავშირი, სადაც ნაკვეთია; ტვირთის გადაზიდვის ხელშეკრულებისას — სადაც გადამზიდველს ადმინისტრაციის ძირითადი ადგილსამყოფელი აქვს, თუ იმავე ქვეყანაშია დატვირთვის, გადმოტვირთვის ან გამგზავნის ძირითადი ადგილსამყოფელი; დაზღვევის ხელშეკრულებისას — სადაც დასაზღვევი რისკის ძირითადი ნაწილი არსებობს. სხვა შემთხვევებში მოქმედებს დამახასიათებელი ვალდებულების შესრულების ადგილის ზოგადი პრეზუმფცია.
ხშირად დასმული კითხვები
შესაძლებელია თუ არა ქართული სასამართლოს და ქართული სამართლის არჩევა თურქულ პარტნიორთან?
დიახ. მხარეები შეთანხმდებიან საქართველოს სასამართლოს საერთაშორისო კომპეტენციაზე და ხელშეკრულების სამართლად აირჩევენ საქართველოს სამართალს. ფორუმის შეთანხმება წერილობით ან წერილობითი დადასტურებით დგება, ხოლო სავაჭრო ურთიერთობებში ჩვეულებების შესაბამისი ფორმით.
რა ხდება, თუ ხელშეკრულებაში სამართლის არჩევანი არ ჩაიწერება?
გამოიყენება ხელშეკრულებასთან ყველაზე მჭიდროდ დაკავშირებული ქვეყნის სამართალი — სავარაუდოდ ის, სადაც დამახასიათებელი ვალდებულების შემსრულებელ მხარეს ჰქონდა ჩვეულებრივი ადგილსამყოფელი ან ადმინისტრაციის რეზიდენცია.
შეიძლება თუ არა სამართლის შეცვლა ხელშეკრულების დადების შემდეგ?
დიახ, არჩეული ქვეყნის სამართალი მხარეთა შეთანხმებით შეიძლება შეიცვალოს სხვა ქვეყნის სამართლით ხელშეკრულების დადების შემდეგაც, თუ ეს არ უგულებელყოფს მჭიდროდ დაკავშირებული ქვეყნის იმპერატიულ ნორმებს.
როგორ ვიმოქმედოთ, თუ თურქული მხარე ქართულ სასამართლოში დავას აპროტესტებს?
კომპეტენციის საკითხი წყვდება ფორუმის შეთანხმებით: თუ ხელშეკრულებაში ქართული სასამართლოს კომპეტენციაა განსაზღვრული, ეს პირობა სავალდებულოა; თუ ასეთი პირობა არ არსებობს, გადამწყვეტი ხდება კანონით დადგენილი კომპეტენციის წესები და მხარეთა ქცევა.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ს გუნდი დაგეხმარებთ თურქულ კომპანიებთან დასადეგ ხელშეკრულებების მომზადებაში: ჩავწერთ ფორუმისა და გამოსაყენებელი სამართლის პირობებს ისე, რომ ისინი ქართული მხარის ინტერესებს დაიცავნენ, განვარჩინებთ იმპერატიული ნორმების რისკებს და შევაფასებთ, რომელი წესრიგია თქვენი გარიგებისთვის ყველაზე უსაფრთხო. დავის წარმოშობის შემთხვევაში წარმოვგადგენთ თქვენს ინტერესებს სასამართლოში. დაგვიკავშირდით Legal.ge-ზე — გავხდით თქვენი ქართულ-თურქული საქმიანობის სამართლებრივი საყრდენი.