ხელშეკრულებები დსთ-ს ქვეყნებთან — ქართული სამართლებრივი ჩარჩო
საქართველოს კომპანიების მიერ დსთ-ს ქვეყნებთან დადებული ხელშეკრულებები ხშირად ერთდროულად ეხება რამდენიმე სამართლებრივ წესრიგს, ამიტომ მათი სწორად შედგენა საგანმანათლებლოა — ის წყვეტს, სად განიხილება დავა და რომელი ქვეყნის სამართალი გამოიყენება. ქართული საერთაშორისო კერძო სამართლის კანონი ამ ურთიერთობას სამ ბირთვულ კითხვაზე პასუხს აწვდის: სად შეიძლება ფორუმის შეთანხმებით საქმის განხილვა, რომელი სამართალი გამოიყენება მხარეთა არჩევანით ან მაშინ, როცა არჩევანს არ აკეთებენ, და როგორ ცნობს და აღასრულებს საქართველო უცხო ქვეყნის სასამართლოს გადაწყვეტილებას. ამ გვერდზე ეს საკითხები დეტალურად არის გაანალიზებული შესაბამისი ნორმების მიხედვით — ფორუმის შეთანხმებების, სამართლის არჩევისა და გამოყენების, გადაწყვეტილების ცნობისა და აღსრულების შესახებ დებულებების ჭრილში.
პოსტსაბჭოთა სივრცესთან ვაჭრობისას კონტრაგენტი ხშირად იმავე რეგიონის სასამართლოში ითხოვს დავის განხილვას, რაც ქართული მხარისთვის დამატებით რისკს ქმნის. სწორედ ამიტომ არის მნიშვნელოვანი, რომ ხელშეკრულებაში თავიდანვე იყოს განსაზღვრული როგორც განხილვის ადგილი, ისე გამოსაყენებელი სამართალი — კანონი ამის საშუალებას იძლევა და ქვემოთ ვნახავთ, რომელი ფორმით.
ფორუმის შეთანხმება და ქართული სასამართლოს კომპეტენცია
კანონის შესაბამისად, მხარეებს შეუძლიათ შეთანხმდნენ საქართველოს სასამართლოს საერთაშორისო კომპეტენციაზე იმ შემთხვევაშიც კი, როცა კანონის სხვა ნორმებით იგი კომპენტური არ არის. ასეთი შეთანხმება უნდა დაიდოს წერილობით ან სიტყვიერად, წერილობითი დადასტურებით; საერთაშორისო სავაჭრო ურთიერთობებისას კი იმ ფორმით, რომელიც შეესაბამება საერთაშორისო სავაჭრო ჩვეულებებს და რაც მხარეებისთვის ცნობილია ან ცნობილი უნდა ყოფილიყო. ეს ნიშნავს, რომ დსთ-ს კონტრაგენტთან ხელშეკრულებაში ჩაიწერება ქართული სასამართლოს იურისდიქციის პირობა და ის შესასრულებლად სავალდებულო იქნება.
კანონი ასევე ითვალისწინებს იმ შემთხვევას, როცა საქართველოს სასამართლოებს საერთაშორისო კომპეტენცია ენიჭებათ მოპასუხის ქცევით: თუ მოპასუხე სასამართლოს კომპეტენტურობაზე პროტესტის გარეშე თანხმდება პროცესში მონაწილეობაზე, კომპეტენცია წარმოიქმნება მიუხედავად იმისა, რომ ის ადვოკატის მიერ არის წარმოდგენილი და მოსამართლემ შეატყობინა მას პროტესტის განცხადების შესაძლებლობაზე, როცა ეს შეტყობინება დაფიქსირებულია საქმის წარმოების ოქმში. პრაქტიკული გაკვეთილი ცხადია: ქართულ სასამართლოში წარმოდგენილ უცხოურ კომპანიას, რომელსაც კომპეტენციაზე წინააღმდეგობა არ აქვს, პროცესში მონაწილეობა უკვე თანხმობად ჩაითვლება.
მხარეებს შეუძლიათ შეთანხმდნენ უცხო ქვეყნის სასამართლოს საერთაშორისო კომპეტენციაზეც, თუ ერთ-ერთ მათგანს საცხოვრებელი ადგილი, რეზიდენცია ან ჩვეულებრივი ადგილსამყოფელი უცხო ქვეყანაში აქვს. ამასთან, კანონის მიხედვით განსხვავებული წესით დადგენილ განსაკუთრებულ კომპეტენციაზე შეთანხმება ბათილია, და ასეთ შემთხვევაში მხარის ქცევით კომპეტენციის წარმოქმნაც აღარ ხდება.
გამოსაყენებელი სამართალი — მხარეთა არჩევანი
სახელშეკრულებო ურთიერთობებიდან გამომდინარე უფლება-მოვალეობების განსაზღვრა — კერძოდ, ხელშეკრულებათა განმარტება, შესრულება, შეწყვეტა, აგრეთვე ბათილობის შედეგები და ვალდებულებათა დარღვევა, წინასახელშეკრულებო და ხელშეკრულების შემდგომი ვალდებულებების დარღვევის ჩათვლით — წესრიგდება მხარეების მიერ არჩეული ქვეყნის სამართლით. ეს ნიშნავს, რომ დსთ-ს პარტნიორთან გარიგებაში შეგიძლიათ პირდაპირ მიუთითოთ, რომ ხელშეკრულებას ვრცელდება, მაგალითად, საქართველოს სამართალი, და სწორედ ის გამოყენდება დავის დროს.
არჩეული ქვეყნის სამართალი მხარეთა შეთანხმებით შეიძლება შეიცვალოს სხვა ქვეყნის სამართლით ხელშეკრულების დადების შემდეგაც. ამასთან, სამართლის არჩევა ჩაითვლება ბათილად, თუ იგი უგულებელყოფს ხელშეკრულებასთან ყველაზე მჭიდროდ დაკავშირებული ქვეყნის სამართლის იმპერატიულ ნორმებს — ამიტომ არჩევანის ჩაწერისას მნიშვნელოვანია იმპერატიული ნორმების ანალიზი.
გამოსაყენებელი სამართალი, როცა მხარეებს არჩევანი არ გაუკეთებიათ
თუ მხარეებს არ აურჩევიათ რომელიმე ქვეყნის სამართალი, ხელშეკრულება დაექვემდებარება მასთან ყველაზე მჭიდროდ დაკავშირებული ქვეყნის სამართალს. კანონი ივარაუდებს, რომ ხელშეკრულება ყველაზე მჭიდროდ არის დაკავშირებული იმ ქვეყანასთან, სადაც მხარეს, რომელსაც დამახასიათებელი სახელშეკრულებო ვალდებულება უნდა შეესრულებინა, ხელშეკრულების დადებისას ჰქონდა ჩვეულებრივი ადგილსამყოფელი ან ადმინისტრაციის რეზიდენცია.
ცალკე წესები მოქმედებს განსაკუთრებული ხელშეკრულებებისთვის: თუ ხელშეკრულების საგანია მიწის ნაკვეთზე უფლება ან მიწის ნაკვეთით სარგებლობის უფლება, ივარაუდება, რომ იგი ყველაზე მჭიდროდ იმ ქვეყანასთან არის დაკავშირებული, სადაც მიწის ნაკვეთია. ტვირთის გადაზიდვის ხელშეკრულებისას — იმ ქვეყანასთან, სადაც ხელშეკრულების დადებისას გადამზიდველს აქვს ადმინისტრაციის ძირითადი ადგილსამყოფელი, თუ ამავე ქვეყანაშია დატვირთვის, გადმოტვირთვის ან გამგზავნის ძირითადი ადგილსამყოფელი; დაზღვევის ხელშეკრულებისას — იმ ქვეყანასთან, სადაც დასაზღვევი რისკის ძირითადი ნაწილი არსებობს. დანარჩენ შემთხვევებში მოქმედებს დამახასიათებელი ვალდებულების შემსრულებელი მხარის მიბმულობის ზოგადი წესი.
გადაწყვეტილების ცნობა და აღსრულება საქართველოში
დსთ-ს ქვეყნის სასამართლოში მიღებული გადაწყვეტილების რეალური ძალა იმაზეა დამოკიდებული, ცნობს თუ არა მას საქართველო. კანონის მიხედვით, საქართველო ცნობს უცხო ქვეყნის კანონიერ ძალაში შესულ სასამართლო გადაწყვეტილებებს, თუმცა ცნობა არ ხდება გარკვეულ შემთხვევებში: მაგალითად, როცა საქმე საქართველოს განსაკუთრებულ კომპეტენციას განეკუთვნება, როცა გადაწყვეტილების გამომტანი ქვეყნის კანონმდებლობის შესაბამისად მხარე გაფრთხილებული არ იყო სასამართლოში გამოძახებაზე, როცა იმავე მხარეებს შორის იმავე დავაზე უკვე არსებობს საქართველოს ან მესამე ქვეყნის სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილება, ან როცა გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება საქართველოს ძირითად სამართლებრივ პრინციპებს. ცნობაზე უარის თქმის საფუძვლები კანონში სრულად არის ჩამოთვლილი და თითოეული მათგანი ინდივიდუალურად უნდა შეფასდეს.
უცხო ქვეყნის სასამართლო გადაწყვეტილების ცნობის საკითხს იხილავს საქართველოს უზენაესი სასამართლო. რაც შეეხება აღსრულებას — სამოქალაქო და შრომის სამართლის საქმეებზე უცხო ქვეყნის სასამართლო გადაწყვეტილებების აღსრულება ხორციელდება იმ შემთხვევაში, თუ ისინი ექვემდებარება აღსრულებას; აღსრულებაზე გადაწყვეტილება მიიღება დაინტერესებული მხარის მიერ შესაბამისი შუამდგომლობის აღძვრის შემდეგ, და შუამდგომლობაზე გადაწყვეტილების მიღების საკითხიც საქართველოს უზენაესი სასამართლოს კომპეტენციას განეკუთვნება.
ხშირად დასმული კითხვები
შეგვიძლია თუ არა დსთ-ს პარტნიორთან ხელშეკრულებაში ქართული სასამართლოს არჩევა?
დიახ. მხარეებს შეუძლიათ შეთანხმდნენ საქართველოს სასამართლოს საერთაშორისო კომპეტენციაზე იმ შემთხვევაშიც, როცა სხვა ნორმებით იგი კომპენტური არ არის. შეთანხმება დაიდება წერილობით ან სიტყვიერად, წერილობითი დადასტურებით, ხოლო საერთაშორისო ვაჭრობისას — ჩვეულებების შესაბამისი ფორმით.
რომელი სამართალი გამოიყენება, თუ ხელშეკრულებაში არჩევანს არ გავაკეთებთ?
ხელშეკრულება დაექვემდებარება მასთან ყველაზე მჭიდროდ დაკავშირებული ქვეყნის სამართალს. ივარაუდება, რომ ეს ის ქვეყანაა, სადაც დამახასიათებელი სახელშეკრულებო ვალდებულების შემსრულებელ მხარეს ხელშეკრულების დადებისას ჰქონდა ჩვეულებრივი ადგილსამყოფელი ან ადმინისტრაციის რეზიდენცია.
აღიარებს თუ არა საქართველო დსთ-ს ქვეყნის სასამართლოს გადაწყვეტილებას?
საქართველო ცნობს უცხო ქვეყნის კანონიერ ძალაში შესულ სასამართლო გადაწყვეტილებებს, თუმცე კანონით გათვალისწინებულია ცნობაზე უარის საფუძვლებიც, მათ შორის სათანადო გაფრთხილების არარსებობა ან საქართველოს ძირითად სამართლებრივ პრინციპებთან წინააღმდეგობა. ცნობის საკითხს უზენაესი სასამართლო იხილავს.
როგორ აღსრულდება უცხოური გადაწყვეტილება საქართველოში?
სამოქალაქო და შრომის სამართლის საქმეებზე უცხო ქვეყნის გადაწყვეტილება აღსრულდება, თუ ის ექვემდებარება აღსრულებას. დაინტერესებული მხარე აღძრავს შუამდგომლობას, ხოლო შუამდგომლობაზე გადაწყვეტილების მიღების საკითხი საქართველოს უზენაესი სასამართლოს კომპეტენციაა.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ს გუნდი დაგეხმარებთ დსთ-ს ქვეყნებთან დასადეგ ხელშეკრულებებთან დაკავშირებულ ყველა სამართლებრივ საკითხში: ჩავწერთ ხელშეკრულებაში ფორუმისა და გამოსაყენებელი სამართლის სწორ პირობებს, გავანარჩივთ იმპერატიული ნორმების რისკები, მოვამზადებთ უცხოური გადაწყვეტილების ცნობისა და აღსრულების საკითხებზე პოზიციას და წარმოვგადგენთ თქვენს ინტერესებს უზენაეს სასამართლოშიც. დაგვიკავშირდით Legal.ge-ზე — გავაკეთებთ თქვენს ტრანსსასაზღვრო გარიგებას სამართლებრივად დაცული.