საერთაშორისო სავაჭრო ხელშეკრულებები — ჩარჩო და საგნები
საერთაშორისო სავაჭრო ხელშეკრულება საქონლის გაყიდვასა და მის გადაზიდვას აერთიანებს ერთ კომერციულ ჯაჭვში. ქართული სამართლით ამ ჯაჭვის ორივე რგოლი სამოქალაქო კოდექსით რეგულირდება: გაყიდვა — ნასყიდობის წესებით, გადაზიდვა — გადაზიდვის ხელშეკრულების წესებით, ხოლო გადახდები — საერთაშორისო მიმოქცევის ჩვეულებებით. სწორად დაწერილი ხელშეკრულება ამ სამ ელემენტს წინასწარ ამთლიანებს.
ნასყიდობის ხელშეკრულების არსს კოდექსის მე-477 მუხლი განსაზღვრავს: გამყიდველი მოვალეა გადასცეს მყიდველს საკუთრების უფლება ქონებაზე, მასთან დაკავშირებული საბუთები და მიაწოდოს საქონელი; მყიდველი კი მოვალეა გადაუხადოს შეთანხმებული ფასი და მიიღოს ნაყიდი ქონება. თუ ფასი ხელშეკრულებაში პირდაპირ არ არის მითითებული, მხარეები შეიძლება შეთანხმდნენ მისი განსაზღვრის საშუალებებზე — ეს მოქნილობა საერთაშორისო გარიგებებში ფასის ინდექსაციისა და ბირჟული ლინკის საშუალებას იძლევა. ყურადღება მიაქციეთ გამყიდველის ვალდებულებასაც საბუთების გადაცემაზე: საკუთრების უფლების გადაცემა ქონებაზე სრულად მიიჩნევა მხოლოდ მაშინ, როცა მასთან დაკავშირებული საბუთებიც მყიდველს გადაეცემა — საერთაშორისო ვაჭრობაში ეს დეტალი გადაზიდვისა და გაბაჟების პროცესს პირდაპირ აფართოებს, და საბუთების ჩამონათვალი ხელშეკრულებაში უნდა იყოს ზუსტი.
რისკის გადასვლა — გადაცემის მომენტი
საერთაშორისო ვაჭრობის ცენტრალური სამართლებრივი კითხვა რისკის გადასვლაა: ვინ ზარალდება, თუ საქონელი გზად იღუპება. კოდექსის მე-482 მუხლი ადგენს: გაყიდული ნივთის გადაცემასთან ერთად მყიდველზე გადადის ნივთის შემთხვევით დაღუპვის ან გაფუჭების რისკი, თუ მხარეებ სხვა რამეზე არ შეთანხმდნენ. გადაცემის მომენტი შეიძლება ხელშეკრულებით გადაინაცვლოს — და საერთაშორისო პრაქტიკაში ხელშეკრულების ერთ-ერთი მთავარი ამოცანა სწორედ ეს გადანაცვლება ზუსტად დაწესებაა.
ცალკე წესი ეხება გადამისამართებას: თუ გამყიდველი გაყიდულ ნივთს მყიდველის მოთხოვნით გზავნის სხვა ადგილას, ვიდრე ხელშეკრულებით იყო გათვალისწინებული, რისკი გადადის მყიდველზე იმ მომენტიდან, როცა გამყიდველმა ნივთი ჩააბარა გადამზიდველს ან ამისთვის პასუხისმგებელ პირს. სატრანსპორტო დოკუმენტების ფიქსაცია აქ მტკიცებლობითი ღირებულების მატარებელია: სწორედ ისინი ადასტურებენ ჩაბარების ფაქტს და მომენტს.
გადაზიდვის ხელშეკრულება და ზედნადები
საქონლის გადაზიდვა გადაზიდვის ხელშეკრულებით ხდება: კოდექსის მე-668 მუხლით გადამზიდველი ვალდებულია შეთანხმებული საზღაურის გადახდით გადაიტანოს ტვირთი ან გადაიყვანოს მგზავრი დანიშნულების ადგილზე. გადაზიდვის ხელშეკრულება საერთაშორისო სავაჭრო ჯაჭვის ის რგოლია, სადაც დოკუმენტაცია გადამწყვეტია.
კოდექსის მე-673 მუხლი აწესრიგებს ზედნადების შედგენას: ზედნადები დგება სამ ცალად, რომლებსაც ხელს აწერენ გამგზავნი და გადამზიდველი; პირველი პირი რჩება გამგზავნს, მეორე თან ერთვის ტვირთს, მესამეს კი იტოვებს გადამზიდველი. თუ გადასაზიდი ტვირთი ნაწილდება რამდენიმე ტრანსპორტზე ან საქმე ეხება სხვადასხვა სახის ტვირთს, გამგზავნსაც და გადამზიდველსაც შეუძლიათ იმდენი ზედნადების შედგენა, რამდენი ტრანსპორტიც ან ტვირთის სახეობაა. ამ წესების დაცვა დავის დროს ტვირთის ბედის აღდგენის საშუალებას იძლევა.
ტვირთის დაკარგვა — ზიანის ანაზღაურების წესი
თუ ტვირთი გზად სრულად ან ნაწილობრივ იკარგება, კოდექსის მე-692 მუხლი ადგენს ანაზღაურების გაანგარიშების წესს: ზიანი გამოითვლება ტვირთის გადაცემის ადგილსა და დროს მოქმედი ფასის მიხედვით. ტვირთის ღირებულება განისაზღვრება საბირჟო ფასით, ასეთის არარსებობისას — საბაზრო ფასით, ხოლო თუ არც ის არსებობს — მსგავსი სახეობისა და ღირებულების ტვირთების ანალოგიურად.
დანარჩენი წესებიც პრაქტიკულია: გადაზიდვის თანხა, საბაჟო ფორმალობებთან დაკავშირებული და სხვა მსგავსი ხარჯები ტვირთის სრული დაკარგვისას მთლიანად უბრუნდება გამგზავნს, ნაწილობრივ დაკარგვისას — ნაწილობრივ. ხოლო თუ გადაცილებულია ტვირთის მიტანის ვადა და უფლებამოსილი პირი დაამტკიცებს ზიანს, გადამზიდველი ანაზღაურებს მხოლოდ ტვირთის ღირებულების ოდენობამდე — მეტის მოთხოვნა შესაძლებელია მხოლოდ განსაკუთრებული ინტერესის ან ღირებულების მითითების შემთხვევაში. საერთაშორისო კონტრაქტში ტვირთის ღირებულების დეკლარირება სწორედ ამ ზღვრის გადასალახადაა საჭირო.
გადახდები და ჩვეულებები
საერთაშორისო სავაჭრო გადახდები ორგანიზებულია აკრედიტივით ან ინკასოთი, და აქ მოქმედებს კოდექსის მე-878 მუხლი: თუ სხვა რამ არ არის შეთანხმებული, მხარეთა უფლებები და მოვალეობები განისაზღვრება საერთაშორისო მიმოქცევაში დოკუმენტალური აკრედიტივის ან დოკუმენტალური ინკასოს დამკვიდრებული ჩვეულებების მიხედვით. ქართული ექსპორტიორისთვის ეს ნიშნავს, რომ გადახდის მექანიზმის ცოდნა საერთაშორისო საბანკო პრაქტიკის ცოდნასაც მოითხოვს. ამასთან, ჩვეულებებზე მითითება იმით არის მოსახერხებელი, რომ მხარეებს არ სჭირდებათ აკრედიტივის ყოველი დეტალის ხელშეკრულებაში გადატანა: საკმარისია მიუთითონ გადახდის ფორმაზე, დანარჩენს დამკვიდრებული პრაქტიკა შეავსებს. თუმცა იმისთვის, რომ ეს მოქმედებდეს, მხარეთა შეთანხმება ამ ფორმაზე ზუსტად უნდა იყოს დაფიქსირებული — სწორედ აქ ხდება ხშირად შეცდომა, როცა ხელშეკრულებაში გადახდის მექანიზმი საერთო ფორმულირებით რჩება და დავა იმაზე იწყება, რასაც მხარეები სხვადასხვანაირად გაიგებდნენ.
ჩვენ დაგეხმარებით საერთაშორისო სავაჭრო ხელშეკრულების მომზადებაში — რისკის გადასვლის პირობების, ზედნადების რეჟიმის, ღირებულების დეკლარაციისა და გადახდის მექანიზმის ზუსტი დოკუმენტირებით — და დავის წარმოებაშიც, თუ ტვირთი ან ვადა დაიკარგა. დაგვიკავშირდით: საგარეო ვაჭრობაში სწორი დოკუმენტი ყველაზე იაფი დაზღვევაა.
ხშირად დასმული კითხვები
საერთაშორისო სავაჭრო ხელშეკრულებებთან დაკავშირებით ხშირად შემდეგი კითხვები ისმის.
რა მოვალეობები ეკისრებათ მხარეებს ნასყიდობით?
გამყიდველი მოვალეა მყიდველს გადასცეს საკუთრების უფლება, დაკავშირებული საბუთები და მიაწოდოს საქონელი; მყიდველი — გადაუხადოს შეთანხმებული ფასი და მიიღოს ქონება.
როდის გადადის რისკი მყიდველზე?
ნივთის გადაცემასთან ერთად, თუ მხარეები სხვა რამეზე არ შეთანხმდნენ; გამყიდველის მიერ ნივთის ხელშეკრულებით გათვალისწინებულისგან სხვა ადგილას გაგზავნისას — გადამზიდველისთვის ჩაბარების მომენტიდან.
როგორ შედგება ზედნადები?
სამ ცალად, გამგზავნისა და გადამზიდველის ხელმოწერით: პირველი პირი რჩება გამგზავნს, მეორე თან ერთვის ტვირთს, მესამეს იტოვებს გადამზიდველი.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
საერთაშორისო გარიგებაში გადამწყვეტია ხელშეკრულების სიზუსტე — ფასი, გადაცემა, რისკი, დოკუმენტები. Legal.ge-ის იურისტები შეამოწმებენ პროექტს, დაგეხმარებით ზედნადებისა და აკრედიტივის პროცედურების გამართულ აგებაში. შეავსეთ მოთხოვნა საიტზე.