არჩევნების ჩატარების ძირითადი პრინციპები
საქართველოს საარჩევნო კოდექსის მე-3 მუხლი აფიქსირებს არჩევნების, რეფერენდუმისა და პლებისციტის ჩატარების ძირითად პრინციპებს. აქტიური საარჩევნო უფლება აქვს საქართველოს ყველა მოქალაქეს, რომელსაც კენჭისყრის დღემდე შეუსრულდა ან იმ დღეს უსრულდება 18 წელი; არჩევნები თანასწორია — ერთი და იმავე საარჩევნო ოლქის ყველა ამომრჩეველს ხმათა თანაბარი რაოდენობა აქვს — და პირდაპირი: პარლამენტის წევრს, საკრებულოს წევრსა და მერს ამომრჩევლები ირჩევენ უშუალოდ, ხოლო საქართველოს პრეზიდენტს საარჩევნო კოლეგია ირჩევს დებატების გარეშე ღია კენჭისყრით. კენჭისყრა ფარულია: აკრძალულია ამომრჩევლის იძულება, დაშინება და ხმის მიცემის ფარულობის დარღვევა, რაც სისხლისსამართლებრივ პასუხისმგებლობას იწვევს. სუბიექტების რეგისტრაციას ახორციელებს შესაბამისი კომისიის თავმჯდომარე: არასათანადო საბუთების შემთხვევაში წარმომადგენელს ეცნობება 2 დღეში, სრულყოფისთვის ეძლევა 3 დღე, ხოლო შესწორების შემდეგ საკითხი წყდება წარდგენიდან 2 დღეში.
დამკვირვებელთა სტატუსი და რეგისტრაციის წესი
არჩევნებზე დაკვირვების უფლება აქვთ ადგილობრივ და საერთაშორისო დამკვირვებელ ორგანიზაციებს, რომლებიც რეგისტრაციას გაივლიან ცესკოში ან საოლქო კომისიაში. ადგილობრივი დამკვირვებელი ორგანიზაცია შეიძლება იყოს კენჭისყრის დღემდე არაუგვიანეს 1 წლისა რეგისტრირებული არასამეწარმეო იურიდიული პირი, რომლის წესდებაც ითვალისწინებს არჩევნების მონიტორინგს ან ადამიანის უფლებათა დაცვას; მისი ხელმძღვანელი ანდა ხელმძღვანელი ორგანოს წევრი არ შეიძლება იყოს პოლიტიკური პარტიის ხელმძღვანელობაზე უფლებამოსილი პირი ან პარტიის შემომწირველი ბოლო 4 წლის განმავლობაში. ადგილობრივი დამკვირვებელი შეიძლება იყოს საქართველოს მოქალაქე 18 წლის ასაკიდან, გარდა კანონით გათვალისწინებული გამონაკლისებისა — მაგალითად, მოსამართლე, კომისიის წევრი ან სუბიექტის წარმომადგენელი; სამართალდამრღვევად ცნობილი პირი კი — 4 წლის განმავლობაში. რეგისტრაციისთვის ადგილობრივი ორგანიზაცია განაცხადს არჩევნების დღემდე არაუგვიანეს მე-10 დღისა იმავთავებს, ხოლო საერთაშორისო — არაუგვიანეს მე-7 დღისა; კომისია განაცხადის მიღებიდან 5 დღის ვადაში წყვეტს რეგისტრაციის საკითხს, საერთაშორისო ორგანიზაციების შემთხვევაში კი — კენჭისყრის დღემდე არაუგვიანეს მე-4 დღისა. მოთხოვნების დამკმაყოფილებელ ორგანიზაციას რეგისტრაციაზე უარის თქმის უფლება კომისიას არ აქვს; უარის განკარგულება სასამართლოში 2 დღის ვადაში გასაჩივრდება და სასამართლოც 2 დღეში წყვეტს. ერთ ორგანიზაციას ერთ უბანზე ერთდროულად მხოლოდ ერთი ადგილობრივი და არაუმეტეს 2 საერთაშორისო დამკვირვებელი შეიძლება ჰყავდეს.
დამკვირველის უფლებები კენჭისყრის დღეს
საარჩევნო კოდექსის მე-41 მუხლი დამკვირვებელს ფართო უფლებებს აძლევს: მას შეუძლია დაესწროს და დააკვირდეს საარჩევნო კომისიის სხდომებს, კენჭისყრის დღეს ნებისმიერ დროს იმყოფებოდეს კენჭისყრის შენობაში, თავისუფლად გადაადგილდეს უბნის ტერიტორიაზე და შეუფერხებლად აკვირდეს პროცესის ყველა ეტაპს; მონაწილეობა მიიღოს საარჩევნო ყუთების შემოწმებაში; დააკვირდეს ამომრჩეველთა რეგისტრაციას, ბიულეტენების გაცემას, ხმების დათვლას და შემაჯამებელი ოქმის შედგენას; განცხადებით მიმართოს საუბნო კომისიის თავმჯდომარეს დარღვევის დაფიქსირების შემთხვევაში და მოითხოვოს რეაგირება; გაასაჩივროს კომისიის ქმედება და ოქმების ასლები მიიღოს. ამავდროულად, დამკვირვებელს არ აქვს უფლება ჩაერიოს კომისიის საქმიანობაში, გავლენა მოახდინოს ამომრჩევლის ნების გამოვლენაზე, აგიტაცია გაუწიოს, ატაროს საარჩევნო სუბიექტის სიმბოლიკა ან კენჭისყრის შენობაში იმყოფებოდეს სამკერდე ნიშნის გარეშე. კენჭისყრის დღეს განცხადება ან საჩივარი გადაეცემა საუბნო კომისიის თავმჯდომარეს, მოადგილეს ან მდივანს, რომელიც ამას ჩანაწერთა წიგნში რეგისტრაციაში გაატარებს და მომჩივანს ცნობას გადასცემს; თავმჯდომარე ვალდებულია დაუყოვნებლივ რეაგირება მოახდინოს და დარღვევა აღმოფხვრას, წინააღმდეგ შემთხვევაში დამკვირვებელს ან სუბიექტის წარმომადგენელს უფლება აქვს დარღვევა დაუყოვნებლივ გაასაჩივროს საოლქო კომისიაში.
გასაჩივრების ვადები და წესი
საარჩევნო კოდექსის 77-ე მუხლი გასაჩივრების მკაცრ ვადებს ადგენს. საუბნო კომისიის გადაწყვეტილება შეიძლება გასაჩივრდეს შესაბამის საოლქო კომისიაში მისი მიღებიდან 3 კალენდარული დღის ვადაში, ხოლო საოლქო კომისია საჩივარს იხილავს 4 კალენდარული დღის ვადაში. საოლქო კომისიის გადაწყვეტილება გასაჩივრდება რაიონულ ან საქალაქო სასამართლოში 2 კალენდარული დღის ვადაში და სასამართლოც 2 კალენდარულ დღეში გადაწყვეტს; სასამართლოს გადაწყვეტილება 1 კალენდარული დღის ვადაში გასაჩივრდება სააპელაციო სასამართლოში, რომელიც საჩივარს 2 კალენდარული დღის ვადაში იხილავს, და მისი გადაწყვეტილება საბოლოოა. ცესკოს გადაწყვეტილებები თბილისის საქალაქო სასამართლოში 2 კალენდარული დღის ვადაში გასაჩივრდება. კანონით დადგენილი ვადების გაგრძელება აკრძალულია, განცხადების შეტანა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების მოქმედებას არ აჩერებს, ხოლო ვადის ან წესის დარღვევით შეტანილი განცხადება განუხილველი რჩება. საჩივარში საკონტაქტო ტელეფონის მითითება სავალდებულოა; საარჩევნო ადმინისტრაცია მხარეს განხილამდე არა უგვიანეს 3 საათისა ატყობინებს, გამოუცხადებლობა კი გადადების საფუძველი არ არის.
საარჩევნო დავები და მოსარჩელეთა წრე
კოდექსის 78-ე მუხლი განსაზღვრავს მოსარჩელეთა წრეს სხვადასხვა საკითხზე. ამომრჩეველთა სიის გამო სარჩელის შეტანის უფლება აქვთ სუბიექტის წარმომადგენელს, დამკვირვებელ ორგანიზაციას, კომისიის წევრს და მოქალაქეს, რომლის განცხადებაც სიაში შეყვანის შესახებ არ დააკმაყოფილა. საარჩევნო ოლქებისა და უბნების შექმნის, კომისიების შემადგენლობის, სუბიექტებისა და კანდიდატების რეგისტრაციის, აგიტაციის, შემაჯამებელი ოქმებისა და შედეგების თაობაზე სარჩელის შეტანის უფლება აქვთ კანონით განსაზღვრულ პირებს — მათ შორის პარტიას, ამომრჩეველთა საინიციატივო ჯგუფს, დამკვირვებლის სტატუსის მქონე ორგანიზაციას და კომისიის წევრებს. კანდიდატების რეგისტრაციის გარკვეულ საკითხებზე სარჩელი რაიონულ ან საქალაქო სასამართლოში კენჭისყრის დღის მომდევნო დღემდე შეიტანება, სასამართლო კი გადაწყვეტილებას მომდევნო დღეს გამოიტანს.
ხშირად დასმული კითხვები
რამდენი წლის უნდა იყოს ამომრჩეველი?
აქტიური საარჩევნო უფლება აქვს საქართველოს მოქალაქეს, რომელსაც არჩევნების დღემდე შეუსრულდა ან იმ დღეს უსრულდება 18 წელი.
ვის შეუძლია იყოს ადგილობრივი დამკვირვებელი?
საქართველოს მოქალაქე 18 წლის ასაკიდან, თუ ის არ ექცევა კანონით დადგენილ გამონაკლისებში — მაგალითად, არ არის მოსამართლე, კომისიის წევრი ან პარტიის შემომწირველი ბოლო 4 წლის განმავლობაში.
რა ვადაში შეიძლება საუბნო კომისიის გადაწყვეტილების გასაჩივრება?
საუბნო კომისიის გადაწყვეტილება 3 კალენდარული დღის ვადაში გასაჩივრდება საოლქო საარჩევნო კომისიაში, რომელიც საჩივარს 4 კალენდარული დღის ვადაში იხილავს.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
საარჩევნო დავები ვადებით სავსე სფეროა, სადაც ერთი დღეც კი გადამწყვეტია. ჩვენი გუნდი დაგეხმარებათ დარღვევის დაფიქსირებაში, საჩივრის დროულ შეტანაში და სარჩელის მომზადებაში, აგრეთვე წარგიდგენთ თქვენ ინტერესებს. მიმართეთ Legal.ge-ს და ჩვენ ერთად დავიცავთ თქვენს საარჩევნო უფლებებს.