შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების სამართლებრივი ჩარჩო
შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ საქართველოს კანონი განსაზღვრავს იმ ძირითად პრინციპებსა და მექანიზმებს, რომლებიც ამ პირებს დისკრიმინაციის გარეშე და სხვებთან თანაბარ პირობებში დამოუკიდებელი ცხოვრებისა და ცხოვრების ყველა სფეროში სრულყოფილი მონაწილეობის შესაძლებლობას უზრუნველყოფს. კანონის პირველი მუხლის თანახმად, ამის მიზანია ინდივიდუალური ავტონომიისა და დამოუკიდებლობის, თავისუფალი არჩევანის გაკეთების, თავისუფალი გადაადგილებისა და პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობის რეალიზება, საზოგადოებრივ ცხოვრებაში სრულყოფილი მონაწილეობის განვითარება, სტიგმატიზაციის პრევენცია და აღმოფხვრა, ექსპლუატაციისგან, ძალადობისგან, არასათანადო მოპყრობისა და დისკრიმინაციისგან დაცვა და ნებისმიერ სფეროში მომსახურების ხელმისაწვდომობა. კანონი ადგენს როგორც ადმინისტრაციული ორგანოების, ისე კერძო სამართლის სუბიექტების უფლება-მოვალეობებს ამ პრინციპების განხორციელების პროცესში. უცხოური რეგულაციები, მაგალითად ამერიკული ADA სტანდარტი, ხშირად წარმოდგენილია შედარებითი მოდელის სახით, თუმცა საქართველოში სამართლებრივ საფუძველს სწორედ ეს კანონი წარმოადგენს.
კანონის ძირითადი ცნებები
კანონის მე-2 მუხლი განმარტავს იმ ცნებებს, რომლებზეც მთელი სისტემაა აგებული. შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირი არის პირი მყარი ფიზიკური, ფსიქიკური, ინტელექტუალური ან სენსორული დარღვევით, რომლის გარემოს დაბრკოლებებთან ურთიერთქმედებამ შესაძლოა ხელი შეუშალოს საზოგადოებრივ ცხოვრებაში სრულ და ეფექტიან მონაწილეობას. გონივრული მისადაგება არის პრინციპი, რომელიც ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში აუცილებელ და შესაბამის ცვლილებას გულისხმობს, რაც არ იწვევს არაპროპორციულ ტვირთს და უზრუნველყოფს უფლებების რეალიზაციას სხვებთან თანაბარ პირობებში. უნივერსალური დიზაინი გულისხმობს პროდუქტის, გარემოს, სწავლების, პროგრამისა და მომსახურების ისეთ დიზაინს, რომელიც ყველას აძლევს წვდომის საშუალებას სპეციალური ადაპტაციის გარეშე. კანონი ასევე განმარტავს ჟესტურ ენას, მისაწვდომ გარემოს, დამოუკიდებელ ცხოვრებას, პერსონალური ასისტენტის სერვისსა და ბიოფსიქოსოციალურ მოდელს, რომელიც ჯანმრთელობის მდგომარეობის შეფასებისას ბიოლოგიურ, ფსიქოლოგიურ და სოციალურ ფაქტორებს ერთობლიობაში განიხილავს. კანონში ჩამოყალიბებულია ვებსაიტისა და აპლიკაციის ცნებებიც, რაც ციფრული გარემოს ხელმისაწვდომობაზე აღმასრულებლის ზრუნვას ასახავს.
კანონის წინაშე თანასწორობა და დისკრიმინაციის აკრძალვა
მე-3 მუხლის მიხედვით, სახელმწიფო უზრუნველყოფს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირის კანონის წინაშე თანასწორობასა და უფლებების რეალიზებას სხვებთან თანაბრად საზოგადოებრივი ცხოვრების ყველა სფეროში, იღებს შესაბამის ზომებს და ხელს უჭერს მათ საჭიროებებზე მორგებული მექანიზმების შემუშავებას. სახელმწიფო განსაკუთრებით იცავს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ქალებსა და გოგონებს დისკრიმინაციისგან და უზრუნველყოფს მათთვის სათანადო პირობებს ქალისა და მამაკაცის თანასწორი უფლებების რეალიზაციისთვის. მე-5 მუხლი კრძალავს შეზღუდული შესაძლებლობის საფუძველზე ნებისმიერი სახის დისკრიმინაციას: როგორც პირდაპირ, ისე ირიბ ფორმაში, და განსაზღვრავს, რომ დისკრიმინაციაა გონივრულ მისადაგებაზე უარიც. სახელმწიფო ვალდებულია მიიღოს ყველა შესაბამისი ზომა გონივრული მისადაგებით თანასწორობის ხელშესაწყობად. ამასთან, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ყველა პირს აქვს საკუთარი ფიზიკური და ფსიქიკური ხელშეუხებლობის დაცულობის უფლება სხვებთან თანაბრად.