შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების სამართლებრივი ჩარჩო
შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ საქართველოს კანონი განსაზღვრავს იმ ძირითად პრინციპებსა და მექანიზმებს, რომლებიც ამ პირებს დისკრიმინაციის გარეშე და სხვებთან თანაბარ პირობებში დამოუკიდებელი ცხოვრებისა და ცხოვრების ყველა სფეროში სრულყოფილი მონაწილეობის შესაძლებლობას უზრუნველყოფს. კანონის პირველი მუხლის თანახმად, ამის მიზანია ინდივიდუალური ავტონომიისა და დამოუკიდებლობის, თავისუფალი არჩევანის გაკეთების, თავისუფალი გადაადგილებისა და პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობის რეალიზება, საზოგადოებრივ ცხოვრებაში სრულყოფილი მონაწილეობის განვითარება, სტიგმატიზაციის პრევენცია და აღმოფხვრა, ექსპლუატაციისგან, ძალადობისგან, არასათანადო მოპყრობისა და დისკრიმინაციისგან დაცვა და ნებისმიერ სფეროში მომსახურების ხელმისაწვდომობა. კანონი ადგენს როგორც ადმინისტრაციული ორგანოების, ისე კერძო სამართლის სუბიექტების უფლება-მოვალეობებს ამ პრინციპების განხორციელების პროცესში. უცხოური რეგულაციები, მაგალითად ამერიკული ADA სტანდარტი, ხშირად წარმოდგენილია შედარებითი მოდელის სახით, თუმცა საქართველოში სამართლებრივ საფუძველს სწორედ ეს კანონი წარმოადგენს.
კანონის ძირითადი ცნებები
კანონის მე-2 მუხლი განმარტავს იმ ცნებებს, რომლებზეც მთელი სისტემაა აგებული. შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირი არის პირი მყარი ფიზიკური, ფსიქიკური, ინტელექტუალური ან სენსორული დარღვევით, რომლის გარემოს დაბრკოლებებთან ურთიერთქმედებამ შესაძლოა ხელი შეუშალოს საზოგადოებრივ ცხოვრებაში სრულ და ეფექტიან მონაწილეობას. გონივრული მისადაგება არის პრინციპი, რომელიც ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში აუცილებელ და შესაბამის ცვლილებას გულისხმობს, რაც არ იწვევს არაპროპორციულ ტვირთს და უზრუნველყოფს უფლებების რეალიზაციას სხვებთან თანაბარ პირობებში. უნივერსალური დიზაინი გულისხმობს პროდუქტის, გარემოს, სწავლების, პროგრამისა და მომსახურების ისეთ დიზაინს, რომელიც ყველას აძლევს წვდომის საშუალებას სპეციალური ადაპტაციის გარეშე. კანონი ასევე განმარტავს ჟესტურ ენას, მისაწვდომ გარემოს, დამოუკიდებელ ცხოვრებას, პერსონალური ასისტენტის სერვისსა და ბიოფსიქოსოციალურ მოდელს, რომელიც ჯანმრთელობის მდგომარეობის შეფასებისას ბიოლოგიურ, ფსიქოლოგიურ და სოციალურ ფაქტორებს ერთობლიობაში განიხილავს. კანონში ჩამოყალიბებულია ვებსაიტისა და აპლიკაციის ცნებებიც, რაც ციფრული გარემოს ხელმისაწვდომობაზე აღმასრულებლის ზრუნვას ასახავს.
კანონის წინაშე თანასწორობა და დისკრიმინაციის აკრძალვა
მე-3 მუხლის მიხედვით, სახელმწიფო უზრუნველყოფს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირის კანონის წინაშე თანასწორობასა და უფლებების რეალიზებას სხვებთან თანაბრად საზოგადოებრივი ცხოვრების ყველა სფეროში, იღებს შესაბამის ზომებს და ხელს უჭერს მათ საჭიროებებზე მორგებული მექანიზმების შემუშავებას. სახელმწიფო განსაკუთრებით იცავს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ქალებსა და გოგონებს დისკრიმინაციისგან და უზრუნველყოფს მათთვის სათანადო პირობებს ქალისა და მამაკაცის თანასწორი უფლებების რეალიზაციისთვის. მე-5 მუხლი კრძალავს შეზღუდული შესაძლებლობის საფუძველზე ნებისმიერი სახის დისკრიმინაციას: როგორც პირდაპირ, ისე ირიბ ფორმაში, და განსაზღვრავს, რომ დისკრიმინაციაა გონივრულ მისადაგებაზე უარიც. სახელმწიფო ვალდებულია მიიღოს ყველა შესაბამისი ზომა გონივრული მისადაგებით თანასწორობის ხელშესაწყობად. ამასთან, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ყველა პირს აქვს საკუთარი ფიზიკური და ფსიქიკური ხელშეუხებლობის დაცულობის უფლება სხვებთან თანაბრად.
განათლება და ჯანმრთელობის დაცვა
კანონის მე-8 მუხლი სახელმწიფოს ავალდებულებს შესაბამისი ეფექტიანი მექანიზმების დანერგვით, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საჭიროების შესაბამისი ტექნოლოგიების, ტექნიკისა და საგანმანათლებლო რესურსების გამოყენებით უზრუნველყოს ხელმისაწვდომი და ხარისხიანი ინკლუზიური განათლების სისტემა, რომელიც მოიცავს უწყვეტ განათლებას, პიროვნებისა და შემოქმედებითი უნარების განვითარებას. სახელმწიფო ასევე უზრუნველყოფს ტექნიკური და პროფესიული ორიენტაციის პროგრამების, პროფესიული და უწყვეტი განათლების ხელმისაწვდომობას. მე-9 მუხლის მიხედვით, ჯანმრთელობის დაცვის სფეროში სახელმწიფო, ინდივიდუალური საჭიროებების გათვალისწინებით, უზრუნველყოფს ჯანდაცვის სერვისების ხელმისაწვდომობას სხვებთან თანაბრად, რაც მოიცავს ჯანდაცვის დაწესებულებებზე წვდომას, სხვადასხვა სახის პროგრამების განხორციელებას, შესაბამისი სტანდარტებისა და მეთოდების დანერგვის ხელშეწყობას, აგრეთვე პრევენციული, ადრეული დიაგნოსტიკისა და სამკურნალო-სარეაბილიტაციო სერვისების მიწოდებას.
შრომა და დასაქმება
კანონის მე-11 მუხლი შრომის სფეროში სახელმწიფოს ვალდებულებებს აწესრიგებს. სახელმწიფო ხელს უწყობს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა ღია ბაზარზე სხვებთან თანაბარ პირობებში დასაქმებას, მათ შორის დროებითი ღონისძიებების გამოყენების გზით. ის იცავს შრომის უფლების რეალიზაციას შრომით და წინასახელშეკრულებო ურთიერთობებში და უზრუნველყოფს თანაბარ უფლებას შრომის სამართლიან და ხელსაყრელ პირობებზე, უსაფრთხო და ჯანსაღ გარემოში, იძულებითი შრომისა და დისკრიმინაციისგან დაცვასთან ერთად. სახელმწიფო ხელს უწყობს თვითდასაქმებისა და საკუთარი სამეწარმეო საქმიანობის ორგანიზების მხარდამჭერ პროგრამებს, საჯარო და კერძო სექტორებში დასაქმების სამოქმედო გეგმებს, რომლებიც შესაძლოა მოიცავდეს დამსაქმებლისთვის საშეღავათო მექანიზმებს, პირის სპეციალურ მომზადება-გადამზადებას, გარემოს ადაპტირებას და სხვა შეღავათებს. საჯარო სექტორში დასაქმების ხელშეწყობის მიზნით საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაცია უზრუნველყოფს თავის მიერ ადმინისტრირებული სერვისების ხელმისაწვდომობას.
ხშირად დასმული კითხვები ხელმისაწვდომობის შესახებ
რა არის გონივრული მისადაგება?
ეს არის პრინციპი, რომლის თანახმადაც ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში ხორციელდება აუცილებელი და შესაბამისი ცვლილება, რაც არ ქმნის არაპროპორციულ ან გადამეტებულ ტვირთს და უზრუნველყოფს უფლებების რეალიზაციას სხვებთან თანაბარ პირობებში.
ითვლება თუ არა გონივრულ მისადაგებაზე უარი დისკრიმინაციად?
დიახ, კანონის მე-5 მუხლის თანახმად დისკრიმინაცია აგრეთვე გულისხმობს ამ კანონის შესაბამისად გონივრულ მისადაგებაზე უარს.
რა მოიცავს ინკლუზიური განათლების სისტემა?
ის გულისხმობს შესაბამისი ტექნოლოგიების, ტექნიკისა და საგანმანათლებლო რესურსების გამოყენებით ხელმისაწვდომ და ხარისხიან განათლებას, რომელიც შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირს უწყვეტი განათლების მიღების შესაძლებლობას აძლევს.
რა შეღავათები შეიძლება ჰქონდეს დამსაქმებელს?
სახელმწიფოს მიერ მხარდაჭერილი პროგრამები შესაძლოა მოიცავდეს დამსაქმებლისთვის საშეღავათო მექანიზმებს, გარემოს ადაპტირებას და დამსაქმებლის მიერ ინიციირებული პროგრამის ფინანსურ ხელშეწყობას.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
თუ თქვენ ან თქვენი ოჯახის წევრი შეზღუდული შესაძლებლობის გამო ხელმისაწვდომობის პრობლემას ერთვის განათლებაში, ჯანდაცვაში, დასაქმებასა თუ მომსახურების მიღებისას, Legal.ge-ს გუნდი დაგეხმარებათ უფლებების იდენტიფიკაციაში, დისკრიმინაციის ფაქტის შეფასებაში და შესაბამისი მოთხოვნის თუ საჩივრის მომზადებაში. ჩვენ განვიხილავთ თქვენს ვითარებას კანონის პრინციპების ჭრილში და წარმოგიდგენთ დაცვის კონკრეტულ ნაბიჯებს.