საპროცესო უფლებების საკონსტიტუციო საფუძვრები
საქართველოს კონსტიტუცია საპროცესო უფლებებს ორი მჭიდროდ დაკავშირებული ნორმით აყალიბებს. კონსტიტუციის მე-31 მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, ყოველ ადამიანს უფლება აქვს თავის უფლებათა დასაცავად მიმართოს სასამართლოს და საქმის სამართლიანი და დროული განხილვის უფლება უზრუნველყოფილია. იგივე მიდგომა ჩანს კონსტიტუციის მე-42 მუხლშიც, რომლის პირველი ნაწილიც ყოველ ადამიანს უფლებას აძლევს თავის უფლებათა და თავისუფლებათა დასაცავად მიმართოს სასამართლოს. ეს ორი ნორმა ერთად ქმნის იმ საყრდენს, რომელზედაც მთელი სასამართლო დაცვის სისტემა დგას: ადამიანს შეუძლია სახელმწიფოსგან ან სხვა პირისგან მიყენებული ზიანის საკითხი გადაინაცვლოს დამოუკიდებელ მოსამართლეზე. საპროცესო უფლებები ამით არ შემოიფარგლება — მე-31 მუხლი თერთმეტი ნაწილისგან შედგება და ბრალდებულისა და მხარეთა მდგომარეობის დეტალურ გარანტიებს აწესრიგებს, ხოლო მე-42 მუხლი ამ გარანტიების კლასიკურ ბირთვს ინახავს.
კომპეტენტური სასამართლოს გარანტია
კონსტიტუციის მე-31 მუხლის მეორე ნაწილი აფიქსირებს, რომ ყოველი პირი უნდა განსაჯოს მხოლოდ იმ სასამართლომ, რომლის იურისდიქციასაც ექვემდებარება მისი საქმე. ეს ნორმა გამორიცხავს იმ შემთხვევებს, როდესაც საქმე ხელოვნურად გადაეცემა ისეთ ორგანოს, რომელსაც კანონით არ აქვს ამ საქმის განხილვის უფლებამოსილება. კონსტიტუციის მე-42 მუხლის მეორე ნაწილიც იგივე პრინციპს იმეორებს და უზრუნველყოფს, რომ მოსამართლე წინასწარ შერჩეული და კონკრეტული საქმისთვის განკუთვნილი იყოს კანონით დადგენილი წესით. კომპეტენტური მოსამართლის მოთხოვნა სამართლიანი სასამართლოს პირველი პირობაა, რადგან ადამიანი უნდა იცოდეს, რომ მის საქმეს განიხილავს ის სასამართლო, რომელიც კანონის თვალსაზრისით არის მისი საქმისთვის გათვალისწინებული.
დაცვის უფლება და ადვოკატის როლი
კონსტიტუციის მე-31 მუხლის მესამე ნაწილის თანახმად, დაცვის უფლება გარანტირებულია: ყველას აქვს უფლება სასამართლოში დაიცვას თავისი უფლებები პირადად ან ადვოკატის მეშვეობით, აგრეთვე კანონით განსაზღვრულ შემთხვევებში — წარმომადგენლის მეშვეობით. ამასთან, ადვოკატის უფლებების შეუფერხებელი განხორციელება და ადვოკატთა თვითორგანიზების უფლება გარანტირებულია კანონით. ეს გარანტია განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმ პირებისთვის, რომლებსაც სამართლის ცოდნა ან საჭირო რესურსები არ აქვთ: პროფესიული დამცველის მონაწილეობა ათანაბრებს მხარეთა შესაძლებლობებს და უზრუნველყოფს, რომ ადამიანი სასამართლო პროცესში არ დარჩეს დაუცველი. კონსტიტუციის მე-42 მუხლიც დაცვის უფლებას გარანტირებულად ასახელებს, რითაც ხაზს უსვამს ამ უფლების ფუნდამენტურ ხასიათს.