თანასწორობა და დისკრიმინაციის აკრძალვა
შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების დაცვა საქართველოში შესაბამის სპეციალურ კანონზე არის დაყრდნობილი. მისი მე-3 მუხლის თანახმად, სახელმწიფო უზრუნველყოფს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირის კანონის წინაშე თანასწორობას და უფლებების რეალიზებას სხვებთან თანასწორად საზოგადოებრივი ცხოვრების ყველა სფეროში. მე-5 მუხლი კრძალავს შეზღუდული შესაძლებლობის საფუძველზე ნებისმიერი სახის დისკრიმინაციას და განსაზღვრავს, რომ დისკრიმინაცია გულისხმობს გონივრულ მისადაგებაზე უარსაც. სახელმწიფო ვალდებულია მიიღოს ყველა შესაბამისი ზომა გონივრული მისადაგებით თანასწორობის ხელშესაწყობად, ხოლო ყველა ასეთ პირს აქვს საკუთარი ფიზიკური და ფსიქიკური ხელშეუხებლობის დაცულობის უფლება სხვებთან თანაბრად. ეს ნორმები ქმნის სამართლებრივ საფუძველს, რომ ხელმისაწვდომობის ხარვეზი აღარ იყოს მიუწვდომელი პირის პირადი პრობლემა, არამედ სახელმწიფოს ვალდებულებად ჩამოყალიბდეს.
ქალებისა და ბავშვების სპეციალური გარანტიები
კანონი განსაკუთრებულ ყურადღებას აქცევს დაუცველ ჯგუფებს. მე-6 მუხლის მიხედვით, სახელმწიფო უზრუნველყოფს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ქალებისა და გოგონების ძირითადი უფლებებისა და თავისუფლებების რეალიზებას სხვა ქალებთან თანასწორად და ხელს უწყობს მათთვის რეპროდუქციული ჯანმრთელობის დაცვის უფლების ხელმისაწვდომობას. მე-7 მუხლი შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვებს ეხება: მათთან დაკავშირებულ ნებისმიერ ქმედებაში უპირველეს ყოვლისა ბავშვის საუკეთესო ინტერესები უნდა იქნეს გათვალისწინებული. სახელმწიფო უზრუნველყოფს ბავშვებისთვის აზრის თავისუფალი გამოხატვის საშუალებას ასაკისა და განვითარების დონის გათვალისწინებით, უწყვეტი განათლების, საზოგადოებრივ ცხოვრებაში მონაწილეობისა და ბიოლოგიურ ოჯახში ცხოვრების მექანიზმებს, აგრეთვე დამალვის, მიტოვების და სეგრეგაციის თავიდან აცილებას. თუ ოჯახი ვერ ახერხებს ბავშვზე ზრუნვას, სახელმწიფო ორგანიზებას უკეთებს ალტერნატიულ ზრუნვას უფრო ფართო ოჯახური წრის ფარგლებში, ბავშვის ეთნიკური წარმომავლობის, რელიგიური და კულტურული კუთვნილებისა და მშობლიური ენის გათვალისწინებით.
ჯანმრთელობის დაცვა, აბილიტაცია და რეაბილიტაცია
კანონის მე-9 მუხლის მიხედვით, სახელმწიფო, ინდივიდუალური საჭიროებების გათვალისწინებით, უზრუნველყოფს ჯანმრთელობის დაცვის სერვისების ხელმისაწვდომობას სხვებთან თანაბრად: დაწესებულებებზე წვდომას, სხვადასხვა სახის პროგრამების განხორციელებას, შესაბამისი სტანდარტებისა და მეთოდების დანერგვის ხელშეწყობას და პრევენციული, ადრეული დიაგნოსტიკისა და სამკურნალო-სარეაბილიტაციო სერვისების მიწოდებას. მე-10 მუხლი აბილიტაციასა და რეაბილიტაციას აწესრიგებს: სახელმწიფო ხელს უწყობს ისეთი სერვისებისა და პროგრამების შექმნას, რომლებიც უზრუნველყოფს მაქსიმალურ დამოუკიდებლობას და ფიზიკური, სენსორული, მენტალური და პროფესიული შესაძლებლობების გამოყენებას ასაკის, სქესისა და შესაძლებლობათა შეზღუდვის ხარისხის გათვალისწინებით. ეს სერვისები მაქსიმალურად ადრეულ ეტაპზე უნდა განხორციელდეს და ინდივიდის საჭიროებების შეფასებას ეფუძნებოდეს, ხოლო სპეციალისტებისა და პერსონალის პროფესიული მომზადება ამ სფეროს განვითარების აუცილებელი ნაწილია.
სოციალური დაცვა
მე-15 მუხლის თანახმად, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა სოციალური დაცვის გარანტიები განისაზღვრება ამ კანონით, საქართველოს საერთაშორისო ხელშეკრულებებით და სხვა საკანონმდებლო აქტებით. სახელმწიფო უზრუნველყოფს ცხოვრების ადეკვატური პირობების შექმნას, რაც მოიცავს სოციალური დაცვისა და სიღარიბის აღმოფხვრისკენ მიმართული პროგრამების შემუშავებასა და განხორციელებას. ამრიგად, სოციალური დაცვა არ ზღუდავს მხოლოდ მატერიალურ დახმარებაზე — ის ადეკვატურ საცხოვრებელ პირობებსა და სოციალურ ინკლუზიასაც მოიცავს.
თანასწორობის გარანტია აქტიურ ხასიათს ატარებს. კანონის მე-3 მუხლის თანახმად, სახელმწიფო შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების რეალიზების მიზნით იღებს შესაბამის ზომებს და ხელს უჭერს ისეთი მექანიზმების შემუშავებას, რომლებიც მათ საჭიროებებზეა მორგებული. ამავე დროს, უფლებების რეალიზებასთან დაკავშირებული ზომები უნდა ითვალისწინებდეს ეფექტიან გარანტიებს ბოროტად გამოყენებისა და ინტერესთა კონფლიქტის პრევენციის მიზნით, რაც იმას ნიშნავს, რომ დაცვა ორივე მიმართულებით მუშაობს — ის ხელს უწყობს უფლებების განხორციელებას და ამავე დროს იცავს პროცესს ბოროტი სარგებლობისგან. ასეთი გარანტიები პროპორციული უნდა იყოს და უშუალოდ კონკრეტული პირის საჭიროებებზე იყოს ორიენტირებული. სოციალური დაცვის სფეროში საერთაშორისო ხელშეკრულებები ეროვნულ კანონმდებლობასთან ერთად ერთიან სტანდარტს ქმნის, რაც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმ შემთხვევებში, როცა ეროვნული ნორმა არასრულია ან სადავოა.
ხშირად დასმული კითხვები უფლებების დაცვის შესახებ
რატომ არის მნიშვნელოვანი გონივრული მისადაგება?
კანონის მე-5 მუხლის მიხედვით გონივრულ მისადაგებაზე უარი დისკრიმინაციად ითვლება, ამიტომ დამსაქმებელი თუ მომსახურების მიმწოდებელი ვალდებულია აუცილებელი და შესაბამისი ცვლილებები განახორციელოს.
რა პრიორიტეტი აქვს ბავშვის საქმეებში?
შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვებთან დაკავშირებულ ყოველ ქმედებაში უპირველეს ყოვლისა ბავშვის საუკეთესო ინტერესები გათვალისწინდება. ბავშვს აზრის გამოხატვის შესაძლებლობა ასაკისა და განვითარების დონის შესაბამისად, შესაბამისი დახმარებით ეძლევა.
რას მოიცავს აბილიტაცია და რეაბილიტაცია?
მაქსიმალური დამოუკიდებლობის, ფიზიკური, სენსორული, მენტალური და პროფესიული შესაძლებლობების გამოყენებისა და გაძლიერების მიზნით შექმნილ სერვისებსა და პროგრამებს, რომლებიც ინდივიდუალურ შეფასებას ეფუძნება.
ვინ განსაზღვრავს სოციალური დაცვის გარანტიებს?
გარანტიები განისაზღვრება კანონით, საერთაშორისო ხელშეკრულებებითა და სხვა საკანონმდებლო და კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტებით. საერთაშორისო ხელშეკრულებები აქ ეროვნულ წესებს ავსებს.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
თუ თქვენ ან თქვენი ახლობელი შეზღუდული შესაძლებლობის გამო შეხვდით დისკრიმინაციას ჯანდაცვაში, განათლებაში ან სოციალურ სფეროში, Legal.ge-ს გუნდი დაგეხმარებათ უფლებების განსაზღვრაში, დისკრიმინაციის ფაქტის დაფიქსირებაში და დაცვის შესაბამისი ფორმის შერჩევაში. ჩვენ შევაფასებთ თქვენს ვითარებას და წარმოგიდგენთ ეფექტიან ნაბიჯებს. კონსულტაცია მოიცავს ხელმისაწვდომობის შეფასებასაც და დავის ალტერნატიულ გზებს.