ტერიტორიის რემედიაციის სამართლებრივი ჩარჩო
ტერიტორიის რემედიაცია — დაბინძურებული ან დაზიანებული ნაკვეთის გამწმენდ-აღდგენითი სამუშაოებით მოყვანა უსაფრთხო მდგომარეობამდე — საქართველოში გარემოს დაცვის შესახებ კანონის რამდენიმე ინსტიტუტზეა აგებული: პრივატიზებული ობიექტის მესაკუთრის ვალდებულებებზე, ნარჩენების მიმართ ეკოლოგიურ მოთხოვნებზე, ექსპლუატაციაში გადაცემისას და ლიკვიდაციისას დგენილ გარემოსდაცვით მოთხოვნებზე. ეს ნორმები ერთად წარმოადგენს იმ წესებს, რომლებითაც წყდება, ვინ ანაზღაურებს ტერიტორიის მდგომარეობასთან დაკავშირებულ ვალდებულებებს და რომელ ეტაპზე უნდა იყოს უზრუნველყოფილი გამწმენდი ღონისძიებები.
პრივატიზაცია და გარემოსდაცვითი ვალდებულებები
კანონის მე-21 მუხლი ტერიტორიის მყიდველისთვის გადამწყვეტ ნორმს შეიცავს: პრივატიზებული სამეურნეო ობიექტის მესაკუთრე არ თავისუფლდება იმ გარემოსდაცვითი ვალდებულებების შესრულებისგან, რომლებიც დაკისრებული ჰქონდა ობიექტის ყოფილ მესაკუთრეს. გარდა ამისა, კანონმდებლობის დარღვევით ობიექტის პრივატიზებამდე განხორციელებული საქმიანობით მიყენებული ზიანის ანაზღაურების ვალდებულება ეკისრება პრივატიზებული ობიექტის ყოველ ახალ მესაკუთრეს, თუ კანონით სხვა რამ არ არის დადგენილი. პრაქტიკულად ეს ნიშნავს, რომ მიწის ნაკვეთის შესყიდვა ყოფილი საწარმოს ტერიტორიაზე მყიდველს ისტორიულ დატვირთვასთან ერთად მოაქვს.
ამ მუხლით გათვალისწინებულია გარემოსდაცვითი აუდიტის ინსტრუმენტიც: პრივატიზებულ სამეურნეო ობიექტებზე არსებული ეკოლოგიური მდგომარეობის შეფასების, საქმიანობის ეკოლოგიური რისკის დადგენის და ჩასატარებელი გამწმენდ-აღდგენითი სამუშაოების ღირებულების დადგენის მიზნით შეიძლება ჩატარდეს გარემოსდაცვითი აუდიტი სამინისტროს გადაწყვეტილების საფუძველზე. შესყიდვამდე აუდიტის განხორციელება მყიდველს რისკების რაოდენობრივ შეფასებას აძლევს.
ნარჩენების მიმართ ეკოლოგიური მოთხოვნები
კანონის მე-34 მუხლით საქმიანობის სუბიექტი ვალდებულია უზრუნველყოს ნარჩენების პრევენცია, შეგროვება, აღდგენა და განთავსება გარემოსდაცვითი, სანიტარულ-ჰიგიენური და ეპიდემიოლოგიური ნორმებისა და წესების დაცვით. კანონმდებლობით გათვალისწინებული ნარჩენების განთავსება და დამარხვა ნებადართულია მხოლოდ სპეციალურად განსაზღვრულ ადგილებში; რადიოაქტიული და სხვა სახიფათო ნარჩენების განთავსება ხდება მხოლოდ საგანგებოდ განსაზღვრულ ადგილებში; ხოლო ყოველგვარი ნარჩენების განთავსება ზღვაში და წყლის სხვა ობიექტებში აკრძალულია. რემედიაციის პროექტში ამ აკრძალვების გათვალისწინება აუცილებელია, რადგან გამწმენდ სამუშაოებს ხშირად თან ახლავს ნარჩენების გადაადგილება და დროებითი განთავსება.
ექსპლუატაციაში გადაცემა და ლიკვიდაცია
კანონის მე-40 მუხლი აწესრიგებს სამეურნეო ობიექტის ექსპლუატაციაში შესვლის პირობებს: დაუშვებელია ექსპლუატაციაში გადაცემა, თუ არ არის უზრუნველყოფილი საშიში ნარჩენების უტილიზაციის, გაუვნებელყოფის დანადგარების, გამწმენდი ნაგებობების და გარემოს მდგომარეობაზე კონტროლის საშუალებების გამართული მუშაობა, აგრეთვე პროექტით გათვალისწინებული გარემოსდაცვითი ღონისძიებების განსახორციელებელი საშუალებების არსებობა. მე-41 მუხლი კი ლიკვიდაციას ეხება: ობიექტის ნაწილობრივ ან სრულ ლიკვიდაციასთან დაკავშირებით საქმიანობის სუბიექტი ვალდებულია დაიცვას კანონითა და სხვა კანონმდებლობით გათვალისწინებული მოთხოვნები — ეს არის ის ეტაპი, როცა ტერიტორიის დარჩენილი ტვირთის საბოლოო მოწესრიგება წყდება.
პრაქტიკული დასკვნები
ტერიტორიის რემედიაციის დაგეგმვისას სამი ეტაპი გამოიყოფა. პირველი — მდგომარეობის შეფასება, სადაც გარემოსდაცვითი აუდიტი ძირითადი ინსტრუმენტია. მეორე — გამწმენდ-აღდგენითი სამუშაოების პროექტირება და შესრულება ნარჩენების მოთხოვნების დაცვით. მესამე — ობიექტის ექსპლუატაციაში გადაცემა ან ლიკვიდაცია შესაბამისი მოთხოვნებით. თითოეულ ეტაპზე ირიბად ჩნდება კითხვა ხარჯებზე, და სწორედ პრივატიზაციის ნორმები განსაზღვრავს, რომ ეს ტვირთი ახალ მესაკუთრეს გადადის.
რემედიაციის პროექტის ეკონომიკა თითქმის მთლიანად ტერიტორიის ისტორიულ ტვირთზეა დამოკიდებული, და სწორედ ამიტომ აუდიტი გადაწყვეტილების მიღებამდე და არა მის შემდეგ უნდა ჩატარდეს. აუდიტის შედეგები ყველაზე ხშირად სამ კითხვას პასუხობს: რა არის არსებული ეკოლოგიური მდგომარეობა, რა რისკს ქმნის ის გეგმარებული საქმიანობისთვის და რა ღირს გამწმენდ-აღდგენითი სამუშაოები. ამ სამი პასუხის გარეშე შესყიდვის ფასი რეალურ ღირებულებას ვერ ასახავს.
აუდიტის შედეგები მოლაპარაკების ინსტრუმენტიც ხდება: დადგენილი ღირებულება შესყიდვის ფასში ან გამწმენდი ვალდებულებების განაწილებაში აისახება, და ამ დროს გადამწყვეტია ის, თუ რამდენად დასაბუთებულია თითოეული ციფრი. სასამართლო დავაში ზუსტი ანგარიში ორივე მხარის პოზიციის საფუძველი ხდება, ამიტომ აუდიტის მეთოდოლოგია თავიდანვე დავალიანების წინააღმდეგობისკენ უნდა იყოს მიმართული.
მეორე პრაქტიკული წესი გამწმენდი სამუშაოების დაგეგმვას ეხება: რადგან ამ სამუშაოებს ნარჩენების გადაადგილება თან ახლავს, მათი ლოგისტიკა ნარჩენების მოთხოვნებთან უნდა იყოს შეთანხმებული — სპეციალურად განსაზღვრული ადგილები, გარემოსდაცვითი და სანიტარულ-ჰიგიენური წესები. ამ ეტაპზე შეცდომა ხშირად საწარმოს საკუთარ რემედიაციას ახალ დარღვევად აქცევს.
შენიშვნა: ლიკვიდაციის ეტაპი ხშირად სწორედ ის მომენტია, როცა რემედიაციის საკითხი საბოლოოდ წყდება — ნაწილობრივ თუ სრულ ლიკვიდაციასთან დაკავშირებით მოთხოვნების დაცვა ტერიტორიის შემდგომი ბედის სამართლებრივი საფუძველი ხდება.
ხშირად დასმული კითხვები
ქვემოთ ვპასუხობთ ტერიტორიის რემედიაციასთან დაკავშირებით ყველაზე ხშირად დასმულ კითხვებს.
ვინ ასრულებს პრივატიზებული ობიექტის გარემოსდაცვით ვალდებულებებს?
ახალი მესაკუთრე: ის არ თავისუფლდება ყოფილი მესაკუთრისთვის დაკისრებული ვალდებულებებისგან, ხოლო პრივატიზებამდე დარღვევით მიყენებული ზიანის ანაზღაურება ყოველ ახალ მესაკუთრეს ეკისრება.
რა არის გარემოსდაცვითი აუდიტი ობიექტზე?
ინსტრუმენტი, რომლითაც ფასდება პრივატიზებული ობიექტის ეკოლოგიური მდგომარეობა, საქმიანობის ეკოლოგიური რისკი და გამწმენდ-აღდგენითი სამუშაოების ღირებულება. ის ტარდება სამინისტროს გადაწყვეტილების საფუძველზე.
სად შეიძლება ნარჩენების განთავსება?
მხოლოდ სპეციალურად განსაზღვრულ ადგილებში; რადიოაქტიური და სახიფათო ნარჩენებისთვის — საგანგებოდ განსაზღვრულ ადგილებში. ყოველგვარი ნარჩენების განთავსება ზღვაში და წყლის ობიექტებში აკრძალულია.
რა ითვლება ექსპლუატაციაში გადაცემის პირობად?
საშიში ნარჩენების უტილიზაციისა და გაუვნებელყოფის დანადგარების, გამწმენდი ნაგებობებისა და გარემოს მდგომარეობაზე კონტროლის საშუალებების გამართული მუშაობა და პროექტით გათვალისწინებული ღონისძიებების საშუალებების არსებობა.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
ჩვენი გუნდი დაგეხმარებთ შესყიდვამდე ეკოლოგიური რისკის შეფასებაში, გარემოსდაცვითი აუდიტის ორგანიზებაში, გამწმენდ-აღდგენითი სამუშაოების სამართლებრივ თანმიმდევრობაში და ექსპლუატაცია-ლიკვიდაციის მოთხოვნების გაანგარიშებაში, რათა ტერიტორიის ისტორიული ტვირთი თქვენთვის მოსალოდნელ ხარჯად იქცეს და არა მოულოდნელ პრობლემად.